دانشگاه هنر اصفهان
دانشکده گردشگری و کارآفرینی هنر
گروه کارآفرینی فرهنگی
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته کارآفرینی فرهنگی
بررسی رابطه عوامل موثر بر رفتار خرید صنایع دستی گردشگران با میزان خرید صنایع دستی در اصفهان
استادان راهنما:
دکتر علی نصر اصفهانی
دکتر محمد طغرایی
پژوهشگر:
فائقه امیرخانی
آذر ماه 1393
اظهارنامهی دانشجو
اینجانب فائقه امیرخانی دانشجوی دوره کارشناسی ارشد کارآفرینی فرهنگی گروه کارآفرینی فرهنگی دانشکده گردشگری و کارآفرینی هنر دانشگاه هنر اصفهان به شماره دانشجویی 9111801109 گواهی مینمایم که تحقیقات ارئه شده در این پایاننامه با عنوان بررسی رابطه عوامل موثر بر رفتار خرید صنایع دستی گردشگران با میزان خرید صنایع دستی در اصفهان توسط شخص اینجانب انجام شده و صحت و اصالت مطالب نگارش شده صحیح میباشد و در مورد استفاده از کار دیگر محققان به مرجع مورد استفاده اشاره شده است. همچنین گواهی می نمایم که مطالب مندرج در پایاننامه تاکنون برای دریافت هیج نوع مدرک یا امتیازی توسط اینجانب یا فرد دیگری ارائه نشده است و در تدوین متن پایاننامه چارچوب مصوب دانشگاه را به طور کامل رعایت کردهام.
امضاء دانشجو:
تاریخ:
کلیه حقوق مادی مترتب بر نتایج مطالعات، ابتکارات و نوآوریهای ناشی از تحقیق، همچنین چاپ و تکثیر، نسخه برداری، ترجمه و اقتباس از این پایاننامه کارشناسی ارشد، برای دانشگاه هنر اصفهان محفوظ است.نقل مطالب با ذکر منبع بلا مانع است.
دانشگاه هنر اصفهان
دانشکده گردشگری و کارآفرینی هنر
گروه کارآفرینی فرهنگی
پایاننامه کارشناسی ارشد رشته کارآفرینی فرهنگی خانم فائقه امیرخانی تحت عنوان:
بررسی رابطه عوامل موثر بر رفتار خرید صنایع دستی گردشگران با میزان خرید صنایع دستی در اصفهان
ارایه شده به مدیریت تحصیلات تکمیلی دانشگاه به عنان بخشی از فعالیتهای تحصیلی لازم برای درجه کارشناسی ارشد که
در تاریخ …………………………………….. توسط هیات داوران زیر بررسی و با نمره ……………………. درجه ……………………. به تصویب نهایی رسید.
1- استاد/استادان راهنمای پایاننامه آقای/ خانم دکتر …………………………… با مرتبه علمی ……………………….. امضاء
2- استاد/استادان مشاور پایاننامه آقای/ خانم دکتر ………………………………. با مرتبه علمی ………………………… امضاء
3- استاد/استادان داور داخل گروه پایاننامه آقای/ خانم دکتر …………………. با مرتبه علمی ………………………. امضاء
4- استاد/استادان داور خارج از گروه پایاننامه آقای/ خانم دکتر …………………… با مرتبه علمی …………………… امضاء
امضای مدیر گروه:
سپاسگزاری
منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قرب است و به شکر اندرش مزید نعمت. الهی تحقیقی ده که از دنیا بیزار شویم و توفیقی ده که در دین استوار شویم.
در ابتدا از راهنماییهای ارزنده استادهای بزرگوارام، جناب آقای دکتر علی نصر اصفهانی و دکتر محمد طغرایی کمال تشکر و قدردانی را دارم. بیشک بدون نقطه نظرات ایشان به این مهم دست نمییافتم.
و همچنین از آقای دکتر رضا صالح زاده و آقای بهنام خانی که از هیچ مساعدتی دریغ نکردند قدردانی میکنم.
تقدیم به
امام عصر
تقصیرشما نیست که تصویرشما نیست من آیینه ای پر شده از گرد و غبارم.
مادر و پدر عزیزم
که زبانم از توصیفشان عاجز است و بعد از خدا هرچه دارم از آنهاست.
خواهر خوبم فائزه که هرگاه به او نیاز داشتم از هیچ کمکی دریغ نکرده است.
چکیده:
خرید به ویژه خرید سوغات و صنایع‌دستی یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های گردشگران در طول سفر است. سوغات خریداری‌شده از مقصد تجربه سفر را برای گردشگران به تجربه‌ای مادی و ملموس تبدیل می‌کند. هدف پژوهش حاضر که به روش توصیفی- تحلیلی و پیمایشی انجام شده است بررسی رابطه بین ویژگی‌های جمعیت شناختی گردشگران (سن، تحصیلات، درآمد) و نوع سفر و تعداد همراهان سفر با میزان خرید صنایع‌دستی و همچنین شناسایی و اولویت‌بندی صنایع‌دستی محبوب گردشگران خارجی بازدیدکننده از اصفهان و ویژگی‌های صنایع‌دستی موردعلاقه آن‌ها همچنین بود. جامعه این پژوهش گردشگران خارجی بازدیدکننده از بازار صنایع‌دستی میدان نقش جهان اصفهان در طول مدت پژوهش را شامل می‌شد، حجم نمونه انتخابی با توجه به جدول نمونه‌گیری کرجسی و مورگان 384 گردشگر خارجی بود بنابراین به همین تعداد پرسشنامه(محقق ساخته)به روش در دسترس بین گردشگران خارجی در بازار میدان نقش جهان اصفهان توزیع شد و از این میزان، 328 پرسشنامه برای تجزیه و تحلیل قابل‌استفاده بودند. به منظور بررسی اهمیت ویژگی‌های صنایع‌دستی از نظر گردشگران از آزمون tتک نمونه‌ای و جهت آزمون فرضیه‌های تحقیق از آزمون تاو کندال بی و آزمون کرامر استفاده شد. نتایج آزمون فرضیه‌های تحقیق نشان داد که بین ویژگی‌های جمعیت شناختی گردشگران(سن، تحصیلات، درآمد) با میزان خرید صنایع‌دستی رابطه معناداری وجود دارد اما میان نوع سفر و تعداد همراهان سفر با میزان خرید صنایع‌دستی رابطه معناداری یافت نشد.به علاوه مشخص شد پر فروش ترین اقلام صنایع‌دستی اصفهان به ترتیب مینیاتور(نگارگری)، آثار سرامیکی، پارچه سنتی (مانند پارچه قلمکار و ترمه)و فرش بودند. همچنین گردشگران هنگام خرید صنایع‌دستی به ویژگی‌هایی مانند برخورداری از طرح زیبا، دست‌ساز بودن، نداشتن کپی های فراوان، نوآورانه بودن، سهولت حمل‌ونقل، انعکاس فرهنگ بومی مقصد، قیمت، خریداری مستقیم از سازنده، در دسترس نبودن در کشور گردشگران و برخورداری از اصالت در مقایسه با سایر ویژگی‌های مطالعه شده در این پژوهش به میزان بیش تر از میانگین اهمیت می‌دهند.
واژه های کلیدی :
گردشگران خارجی، خرید صنایع دستی، بازاریابی گردشگری ، شهر اصفهان، کارآفرینی فرهنگی
فهرست عناوین
عنوان صفحه
فصل اول (کلیات پژوهش) 1
1-1-مقدمه2
1-2-بیان مسئله پژوهش3
1-3-اهمیت و ضرورت تحقیق4
1-4-اهداف تحقیق5
1-5-پرسش‌های تحقیق6
1-6- فرضیه‌های تحقیق6
1-7-قلمرو تحقیق6
1-8- حجم جامعه، حجم نمونه و روش نمونه‌گیری6
1-9-روش تحقیق7
1-10-ابزار جمع‌آوری داده‌ها7
1-11-تعریف متغیرهای تحقیق7
1-12-چارچوب نظری تحقیق7
1-13-تعریف نظری اصطلاحات8
فصل دوم (مروری بر ادبیات موضوع پژوهش)10
2-1-مقدمه11
2-2-صنایع‌دستی12
2-2-1-انواع صنایع12
2-2-2-تعاریف، طبقه‌بندی و تاریخچه صنایع‌دستی13
2-2-2-1-تعریف صنایع‌دستی13
2-2-2-2-انواع طبقه بندی صنایع دستی14
2-2-2-3- پیدایش صنایع‌دستی14
2-2-2-4- تاریخچه صنایع‌دستی در جهان15
2-2-2-5- تاریخچه صنایع‌دستی در ایران16
2-2-3-مهر اصالت یونسکو برای صنایع‌دستی16
2-2-4-آشنایی با سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با صنایع‌دستی17
2-3-توسعه پایدار گردشگری22
2-4-رفتار مصرف‌کننده در گردشگری23
2-4-1-تعریف گردشگری با تأکید بر دیدگاه تعاملی عرضه و تقاضا23
2-4-2-بازاریابی گردشگری23
2-4-3-رفتار مصرف‌کننده24
2-4-4-رفتار مصرف‌کننده (گردشگران) در گردشگری24
2-4-5-عوامل تأثیرگذار بر رفتار مصرف‌کننده26
2-5-مصرف28
2-5-1-سفر کردن و انواع مصرف28
2-5-2-مصرف نمادین (چشم‌انداز جامعه‌شناختی به مصرف)29
2-6-خرید29
2-6-1-رابطه خرید و گردشگری32
2-6-2-خرید به عنوان فراغت و مصرف گردشگری33
2-6-3-خرید فایده گرایانه34
2-6-4-خرید برنامه‌ریزی نشده35
2-6-5-خرید فراغتی و تفاوت آن با خرید سنتی36
2-6-6-خرید به عنوان فعالیتی فراغتی در مقصد گردشگری37
2-6-7-ارزش لذتی و ارزش سودمندی خرید در مقصد گردشگری38
2-6-8-طیف خرید کارکردی- فراغتی38
2-6-9-خرید به عنوان سیاست گردشگری و راهبُرد پیشرفت39
2-7-گونه شناسی خریداران40
2-8-دلایل خرید سوغاتی توسط گردشگران42
2-8-1-گرایش به خرید یادگاری و یادبود43
2-8-2-در جستجوی اصالت43
2-8-3-در جستجوی تازگی46
2-8-4-نیازهای کارکردی46
2-8-5-خرید هدیه برای اقوام46
2-8-6-زیبایی‌شناسی47
2-8-7-خستگی/ زمان اضافه47
2-8-8-ارتباط با هنرمندان47
2-8-9-عوامل مؤثر بر انتخاب سوغاتی48
2-9-عوامل تأثیرگذار بر رفتار خرید گردشگر50
2-9-1-فصل سفر52
2-9-2-سن و جنسیت52
2-9-3-هدف از سفر55
2-9-4-درآمد و تحصیلات55
2-9-5-همراهان سفر و جنبه اجتماعی خرید56
2-9-6-وسیله حمل‌ونقل مورد استفاده در سفر58
2-9-7-نوع سفر59
2-9-8-فرهنگ، ملیت و خرید59
2-10-دلایل انتخاب هزینه کرد به عنوان شاخص رفتار خرید60
2-11-پیشینه پژوهش60
2-12-خلاصه فصل66
فصل سوم (روش پژوهش)67
3-1-مقدمه68
3-2-روش‌ پژوهش68
3-3-جامعه آماری و روش نمونه‌گیری69
3-4-پرسش‌های پژوهش70
3-5-فرضیه‌های پژوهش70
3-6- ابزارها و روش‌های جمع‌آوری اطلاعات70
3-7-مقیاس مورد استفاده71
3-8-روایی و پایایی پژوهش71
3-9-دسته‌بندی سؤالات پرسشنامه72
3-10-چهارچوب نظری پژوهش75
3-11-فرایند تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها75
3-12-خلاصه فصل76
فصل چهارم (تجزیه و تحلیل داده ها)77
مقدمه78
4-1- یافته‌های توصيفی پرسشنامه78
4-1-1- توزيع فراواني متغير ملیت در نمونه78
4-1-2- توزيع فراواني متغير جنسیت80
4-1-3- توزيع فراواني متغير سن در نمونه81
4-1-4- توزيع فراواني متغير وضعیت تأهل در نمونه82
4-1-5- توزيع فراواني متغير میزان تحصیلات در نمونه83
4-1-6- توزيع فراواني متغير میزان درآمد در نمونه84
4-2- آزمون فرضیه‌های پژوهش85
4-3- پاسخ به پرسش های پژوهش89
4-4- یافته‌های جانبی پژوهش93
4-5-خلاصه فصل103
فصل پنجم (نتیجه‌گیری و پیشنهادها)104
5-1- مقدمه105
5-2- نتیجه‌گیری105
5-3-یافته‌های جانبی پژوهش106
5-4- مقایسه پژوهش حاضر با پژوهش‌های پیشین107
5-5- پیشنهادهای کاربردی109
5-6- پیشنهادهای پژوهشی110
فهرست منابع112
پیوست120
پرسشنامه فارسی124
پرسشنامه انگلیسی130
فهرست شکل‌ها
شکل 1-1: نمودار مدل مفهومی هزینه کرد گردشگران برای خرید 8
شکل 2-1: نمودار رفتار مصرف‌کنندگان25
شکل2-2: نمودار طیف خرید کارکردی – فراغتی38
شکل 4-1: نمودار میلهای متغير ملیت در نمونه80
شکل 4-3: نمودار میلهای متغير سن در نمونه82
شکل 4-5: نمودار میلهای متغير میزان تحصیلات در نمونه83
شکل 4-6: نمودار میلهای متغير میزان درآمد در نمونه84
شکل 4-7: نمودار میلهای توزیع فراوانی تعداد بازدید از اصفهان93
شکل 4-8: نمودار میلهای توزیع فراوانی تعداد روز اقامت94
شکل 4-9: نمودار میلهای توزیع فراوانی انگیزه اصلی سفر95
شکل 4-10: نمودار میلهای توزیع فراوانی افراد همراه96
شکل 4-11: نمودار میلهای توزیع فراوانی نحوه شرکت در خرید صنایع‌دستی97
شکل 4-12: نمودار میلهای توزیع فراوانی چگونگی خرید صنایع‌دستی98
شکل 4-13: نمودار میلهای توزیع فراوانی میانگین تعداد روز خرید99
فهرست جدول‌ها
جدول 1-1: تعریف متغیرهای تحقیق7
جدول 2-1: رابطه سن و جنسیت با رفتار خرید گردشگران53
جدول 3-1: آمار اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری اصفهان از
تعداد گردشگران خارجی در شهر اصفهان69
جدول 3-2: سوالات بخش اول پرسشنامه72
جدول 3-3: سوالات بخش دوم پرسشنامه73
جدول 3-4: سوالات بخش سوم پرسشنامه73
جدول 3-5: سوالات بخش چهارم پرسشنامه74
جدول 3-6: سوالات بخش پنجم پرسشنامه74
جدول 4-1: توزیع فراوانی متغیر ملیت در نمونه79
جدول 4-2: توزيع فراواني متغير جنسیت در نمونه80
جدول 4-3: توزيع فراواني متغیر سن در نمونه81
جدول 4-4: توزيع فراواني متغير وضعیت تأهل در نمونه82
جدول 4-5: توزيع فراواني متغير میزان تحصیلات در نمونه83
جدول 4-6: توزيع فراواني متغير میزان درآمد در نمونه84
جدول 4-8: نتایج آزمون همبستگی بین سن گردشگران با میزان خرید صنایع‌دستی85
جدول 4-9: نتایج آزمون همبستگی بین میزان تحصیلات گردشگران
با میزان خرید صنایع‌دستی86
جدول 4-10: نتایج آزمون همبستگی بین درآمد ماهانه گردشگران
با میزان خرید صنایع‌دستی86
جدول 4-11: نتایج آزمون همبستگی بین تعداد همراه زن با میزان خرید صنایع‌دستی87
جدول 4-12: نتایج آزمون همبستگی بین تعداد همراه مرد با میزان خرید صنایع‌دستی87
جدول 4-13: نتایج آزمون همبستگی بین تعداد همراه 0 تا 17 سال با میزان خرید صنایع‌دستی88
جدول 4-14: نتایج آزمون همبستگی بین نوع سفر گردشگران با میزان خرید صنایع‌دستی88
جدول 4-15: فراوانی خرید هر یک از صنایع‌دستی89
جدول 4-16: نتایج آزمون t تک نمونهای برای بررسی اهمیت ویژگی‌های صنایع‌دستی90
جدول 4-17: ویژگیهای دارای اهمیت بالاتر از میانگین91
جدول 4-18: ویژگیهای دارای اهمیت در حد میانگین92
جدول 4-19: ویژگیهای دارای اهمیت پایین‌تر از میانگین92
جدول 4-20: توزيع فراواني تعداد بازدید از اصفهان93
جدول 4-21: توزيع فراواني تعداد روز اقامت94
جدول 4-22: توزيع فراواني انگیزه اصلی سفر95
جدول 4-23: توزيع فراواني افراد همراه96
جدول 4-24: توزيع فراواني نحوه شرکت در خرید صنایع‌دستی97
جدول 4-25: توزيع فراواني چگونگی خرید صنایع‌دستی98
جدول 4-26: توزيع فراواني میانگین تعداد روز خرید99
جدول 4-27: توزيع فراواني کسب اطلاعات قبل از سفر100
جدول 4-28: توزيع فراواني خرید صنایع‌دستی برای افراد مختلف100
جدول 4-29: توزيع فراواني منبع کسب اطلاعات101
جدول 4-30: توزيع فراواني مشکلات بازار صنایع‌دستی اصفهان102
جدول 4-31: نتایج آزمون t تک نمونهای برای بررسی نگرش نسبت به قیمت103
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1-مقدمه
تأثیر متقابل میان صنایع‌دستی و گردشگری بر اکثر محققان پوشیده نیست زیرا صنایع‌دستی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در جذب گردشگر باشد و متقابلاً صنعت گردشگری در رشد، توسعه و گسترش صنایع‌دستی، حفظ اصالت و بهبود کیفیت آن مؤثر واقع شود. صنایع‌دستی به ویژه با توجه به تأثیر بنگاه‌های کوچک تر می‌تواند نقش حیاتی در توسعه اقتصادی داشته باشد. این تأثیر به‌عنوان‌مثال از طریق ارتباط آن با صنعت گردشگری و نقشی که در توسعه صنایع خلاق و فرهنگی و همچنین از طریق تلاش‌های کارآفرینانه در اقتصاد روستایی ایفا می‌نماید، تسهیل می‌گردد. بخش صنایع‌دستی منبعی از خلاقیت و نوآوری است و کسانی که در این بخش فعالیت دارند بسیاری از ویژگی‌های کارآفرینانه از ایجاد ایده، شناخت فرصت‌ها، ریسک‌پذیری را با در نظر گرفتن طراحی محصول و در ارتباط با تصمیم‌گیری‌های کسب‌وکار به نمایش می‌گذارد. صرف‌نظر از آن دسته از شرکت‌های صنایع‌دستی که روش تولید انبوه را پذیرفته‌اند و بنابراین دیگر به صورت جدی مبنا و اساس آثار دستی را ندارند، اکثریت کسب‌وکارهای صنایع‌دستی در زمره شرکت‌های خرد و کوچک هستند. سه واژه میراث «فرهنگی»، «گردشگری» و «صنایع‌دستی» ازجمله مفاهیمی هستند که عموماً در کنار هم قرار می‌گیرند. صنایع‌دستی را می‌توان یکی از شاخه‌های میراث فرهنگی و صنایع خلاق دانست(کیقبادی و همکاران،30:1387). بکار بردن این سه واژه در کنار هم‌زمانی امکان‌پذیر است که بخواهیم از طریق گردشگری مفاهیم و پیام‌های فرهنگی و آگاه‌سازنده را منتقل کنیم. مقوله گردشگری فرهنگی که در کنار گردشگری صرف مطرح می‌شود، آگاه‌سازی فرهنگی را یکی از مهم‌ترین رهیافت‌های خود می‌داند. از محورهای اصلی گردشگری فرهنگی مواردی چون دیدار از جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی، آشنایی با آداب و رسوم، بازدید از نمایشگاه‌ها و موزه‌ها، صنایع‌دستی و فرهنگ اقوام مختلف و به‌طورکلی بحث در مورد جذابیت‌های فرهنگی را می‌توان برشمرد. باید اشاره کرد مقصدها خود را از طریق عوامل مختلف فرهنگی مثل سوغات، صنایع‌دستی، تفریحات، معماری، تاریخ، هنر و سایر ویژگی‌های شیوه‌های زندگی، معرفی می‌نمایند و این جاذبه‌های فرهنگی بخشی از جاذبه‌های کشورهای درحال‌توسعه هستند. جاذبه‌های فرهنگی جریان‌های گردشگری ایجاد می‌نمایند بنابراین برای جامعه محلی فرصتی جهت تعامل با گردشگران و کسب درآمد از طریق آن‌ها فراهم می‌آورند. جشنواره‌ها، سوغات، رقص‌های سنتی، غذاهای محلی و غیره همه و همه بخشی از جاذبه‌های فرهنگی می‌باشند. یکی از عواملی که باعث می‌شود سفر و مسافرت برای مقاصد گردشگری سودآور باشد خرید، به ویژه خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران است. این عمل تا آنجا مهم تلقی می‌شود که گاهی صنایع‌دستی را شاخه‌ای از گردشگری فرهنگی می‌دانند.
برای شفاف‌تر نمودن موضوع و چگونگی انجام کار، فراهم‌سازی طرح تحقیق اساسی‌ترین مرحله از مراحل تحقیق است و به عبارتی مرحله جهت‌یابی تحقیق نیز نامیده می‌شود. با توجه به اینکه در هر پژوهش شناخت دقیق عناصر تحقیق شامل مسئله تحقیق، اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش، اهداف تحقیق، روش پژوهش، فرضیات، قلمرو مکانی، قلمرو زمانی، ابزار گردآوری داده‌ها و روش تجزیه و تحلیل داده‌ها و تعریف واژه‌های پژوهش از اهمیت خاصی برخوردار بوده و پایه و محور مطالعه است در آغاز این پژوهش سعی گردیده این موارد بیان شود.
1-2-بیان مسئله پژوهش
نخستین و مهم‌ترین ویژگی حاکم بر بیشتر محصولات صنعت گردشگری آن است که این محصولات بیشتر در قلمرو خدمات قرار می‌گیرند و این امر عاملی است که مطالعه بازاریابی آن‌ها را پیچیده‌تر و دشوارتر می‌سازد. ولی برخی محصولات این صنعت ازجمله سوغات و صنایع‌دستی، کالاهایی ملموس‌اند و امکان مطالعه بهتر آن‌ها فراهم است. با این وجود هنوز تحقیقاتی ازاین‌دست به‌اندازه کافی انجام‌نشده است. صنایع‌دستی از مهم‌ترین فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی وابسته به گردشگری است. با ورود یک گردشگر به کشور درآمدزایی اقتصادی ایجاد می‌شود و پول تزریق‌شده به واسطه اثر تکاثری1، نه یک‌بار، بلکه چندین بار در احیا و جان‌بخشی اقتصاد کشور مؤثر می‌افتد (فرزین،1389: 251). به واسطه هزینه‌هایی که گردشگران در مقصد صرف می‌کنند، گردشگری را صادرات نامرئی نیز می‌نامند (شمس،1391). از طریق خرید صنایع‌دستی فکر، اندیشه و فرهنگ یک ملت به کشور دیگر منتقل می‌شود. ازاین‌جهت آنچه صادر می‌شود فرهنگ سرزمین مقصد است. گردشگران با عناصر فرهنگی مقصد از طریق صنایع‌دستی، مشاهده آداب‌ و رسوم و زندگی روزمره مردم مقصد و شرکت در فستیوال‌ها آشنا می‌شوند. ایران به جهت برخورداری از فرهنگ غنی باسابقه چندین هزارساله، از منابع گسترده‌ای در حوزه گردشگري فرهنگی و صنایع‌دستی برخوردار است اما فراواني و تنوع این منابع و مقایسه آن با آمار گردشگر ورودي و نيز شاخص‌های رقابت‌پذیری گردشگري و صنایع‌دستی در بازار جهانی دلالت بر آن دارد كه نيازمند نگاهي نو به بازار صنایع‌دستی کشور هستيم. با وجود تنوع صنایع‌دستی در کشور و زیبایی و ظرافت خاص به‌کاررفته در تولید آن‌ها موانعی بر سر راه بازاریابی این محصولات وجود دارد به طوری که کشورهای رقیب (چین، هند، تایلند و …) با برنامه‌ریزی و درک صحیح از بازار توانسته‌اند حجم قابل‌توجهی از بازارهای جهانی این صنعت را به خود اختصاص دهند بااین‌حال در صورت برنامه‌ریزی و بازاریابی مناسب هنوز فرصت برای حضور کشور در بازارهای جهانی صنایع‌دستی وجود دارد. یکی از مشکلاتی که در مسیر بازاریابی مؤثر صنایع‌دستی وجود دارد عدم توجه به سلایق مصرف کننده است. باید توجه داشت حساسیت این مسئله در آن است که چطور باید بین حفظ اصالت فرهنگی صنایع‌دستی و خواسته‌ها و سلایق گردشگران تعادل مناسب برقرار کرد. یافتن پاسخ این پرسش به تحقیقات همه‌جانبه‌ای نیاز دارد و در این مسیر شناسایی رفتار خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران می‌تواند مفید واقع شود.
این پژوهش به شناسایی صنایع‌دستی موردعلاقه گردشگران خارجی در اصفهان و ویژگی‌هایی که موجب این محبوبیت شده پرداخت، به علاوه وجود و یا عدم وجود رابطه معنی‌دار میان متغیرهای جمعیت شناختی (سن، تحصیلات، درآمد)، نوع سفر و تعداد همراهان سفر با میزان خرید صنایع‌دستی بررسی شدند. بدین ترتیب می‌توان در عرصه صنایع‌دستی با تأکید بر حفظ اصالت و عناصر فرهنگی و کیفیت این محصولات به سوی بخش‌بندی بهتر بازار هدف، تبلیغات و بازاریابی، نیاز سازی و افزایش تقاضا برای آن‌ها، گام برداشت و از این طریق سهم کشور را هم در مبادلات فرهنگی حاصل از خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران و هم در کسب منافع اقتصادی و فاصله گرفتن از اقتصاد نفتی افزایش داد. همچنین با به‌کارگیری نوآوری و خلاقیت و اعمال ویژگی‌های مشخص‌شده در این پژوهش می‌توان در سایر صنایع‌دستی که با استقبال کمتری روبه‌رو هستند در عین حفظ اصالت آن‌ها، به رونق بیشتر این اقلام کمک کرد.
1-3-اهمیت و ضرورت پژوهش
حضور گردشگران و خرید صنایع‌دستی توسط آن‌ها پیامدهای دوگانه مثبت و منفی برای فرهنگ و صنایع‌دستی مقاصد به همراه دارد. ازجمله پیامدهای مثبت آن می‌توان به «حفظ و احیای مجدد هنر وصنایع‌دستی» و «اشتغال‌زایی» در این زمینه به ویژه برای زنان و جوانان، به ویژه در جوامع روستایی و عشایری، اشاره کرد. پیامدهای منفی آن نیز در ارتباط با «کالایی سازی فرهنگ» و «کاهش اصالت» کالاهای فرهنگی ازجمله صنایع‌دستی، «تطابق با خواست گردشگران» جهت راضی نگه‌داشتن آن‌ها و پاسخ به تقاضاهای متنوع و در حال رشد گردشگران مطرح می‌شوند. کارآفرینان فرهنگی در عرصه صنایع‌دستی و گردشگری می‌توانند با توجه به شناسایی نیازهای بازار، به تولید و طراحی محصولات فرهنگی به ویژه صنایع‌دستی که وسیله‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی و اندیشه‌های جامعه مقصد به گردشگران است اقدام نمایند (البته با تأکید بر عناصر فرهنگی و وفاداری به حفظ اصالت این محصولات و نه صرفاً با مقاصد تجاری‌سازی و فروش انبوه). در سطوح بالاتر آگاهی از نیازهای گردشگران در زمینه صنایع‌دستی می‌تواند چراغ راه مسئولان سیاست‌گذاری و اجرایی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری باشد. چرا که این سازمان با مدیریت و نظارت اصولی‌تر می‌توانند از آثار منفی حضور گردشگران بر فرهنگ و صنایع‌دستی (شامل کالایی سازی صرف فرهنگ، کاهش اصالت صنایع‌دستی، تطابق با خواست گردشگران) بکاهند و آثار مثبت آن (شامل: تبادل فرهنگی و احیای هنرها و صنایع‌دستی، اشتغال‌زایی و افزایش تقاضا برای آن‌ها و رونق اقتصادی مقاصد) را افزایش دهند.
آگاهی و شناسایی نسبی رفتار خرید گردشگران در صنایع‌دستی به ویژه در شرایط رقابت جهانی موجود به استفاده از این اطلاعات در بازاریابی و فروش بهتر این محصولات فرهنگی در بازار داخلی و یا به منظور دنبال کردن اهداف صادراتی کمک‌ می‌کند. نتایج پژوهش‌هایی از این دست می‌تواند به عنوان منبعی مفید برای برنامه‌ریزان، تولیدکنندگان و طراحان صنایع‌دستی و سرمایه‌گذاران در این بخش به شمار آید.
باید به این نکته نیز اشاره شود که یکی از ویژگی‌های محصولات صنایع‌دستی این است که در صورت برخورداری از ویژگی‌های خاص (تمایز)، قابل پنهان کردن نیستند و به محض عرضه در یک رقابت جهانی قرار می‌گیرند و مورد تقلید واقع می‌شوند؛ بنابراین می‌توان با به‌کارگیری نوآوری و خلاقیت و اعمال ویژگی‌های مشخص‌شده از پژوهش‌های این‌چنینی، کسب امتیازهایی مانند مهر اصالت صنایع‌دستی توسط یونسکو را تسهیل کرد و به این طریق مقدمات لازم برای معرفی جهانی صنایع‌دستی و نیز شناخته شدن آن‌ها با نام سازنده آن را فراهم کرد که این امر به نوبه خود می‌تواند به ایجاد و حفظ برند صنایع‌دستی در کشور کمک نماید.
همچنین با در نظر گرفتن نیازهای گردشگران و اعمال ویژگی‌های مدنظر آن‌ها در مورد یک سوغات و صنایع‌دستی محبوب در سایر صنایع‌دستی که با استقبال کمتری روبه‌رو هستند، به رونق بیشتر آن‌ها کمک کرد و از این طریق موقعیت صنایع‌دستی کشور را به جایگاه شایسته آن نزدیک تر کرد و امکان رقابت جهانی را فراهم ساخت.
کشورهایی که گوی سبقت را در صادرات و عرضه صنایع‌دستی ربوده‌اند (چین، هند، تایلند و…) این توفیق را از طریق به کار بستن فنون بازاریابی مناسب و شناخت سلایق و اولویت‌های مشتری و یا حتی نیاز سازی، به دست آورده‌اند.
دستاوردهای این پژوهش موارد زیر را در بر می‌گیرد:
1) کمک به توسعه گردشگری
2) کمک به احیای رشته‌های صنایع‌دستی
3) ایجاد اشتغال و درآمدزایی برای هنرمندان صنایع‌دستی
1-4-اهداف پژوهش
1) شناسایی و اولویت‌بندی صنایع‌دستی موردعلاقه گردشگران خارجی در اصفهان.
2) شناسایی و اولویت‌بندی ویژگی‌های صنایع‌دستی موردعلاقه گردشگران خارجی در اصفهان.
3) بررسی رابطه ویژگی‌های جمعیت شناختی (درآمد، سن، میزان تحصیلات) با میزان خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران خارجی در اصفهان.
4) بررسی رابطه تعداد همراهان سفر با میزان خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران خارجی در اصفهان.
5) بررسی رابطه نوع سفر (گردشگرانی که با تور سفر می‌کنند، گردشگران مستقل که بدون تور سفرکرده‌اند) با میزان خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران خارجی در اصفهان.
1-5-پرسش‌های پژوهش
1) صنایع‌دستی موردعلاقه گردشگران خارجی در اصفهان کدام‌اند؟
2) ویژگی‌های صنایع‌دستی موردعلاقه گردشگران خارجی در اصفهان کدام‌اند؟
1-6- فرضیه‌های پژوهش
1) بین ویژگی‌های جمعیت شناختی (سن، میزان تحصیلات، درآمد) با میزان خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران خارجی در اصفهان رابطه معنی‌داری وجود دارد.
2) بین تعداد همراهان سفر با میزان خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران خارجی در اصفهان رابطه معنی‌داری وجود دارد.
3) بین نوع سفر (گردشگرانی که با تور سفر می‌کنند، گردشگران مستقل که بدون تور سفرکرده‌اند) با میزان خرید صنایع‌دستی توسط گردشگران خارجی در اصفهان رابطه معنی‌داری وجود دارد.
1-7-قلمرو پژوهش
قلمرو موضوعی: این پژوهش به منظور به بررسی رابطه عوامل مؤثر بر رفتار خرید صنایع‌دستی گردشگران خارجی با میزان خرید صنایع‌دستی انجام شد. قلمرو مکانی: این پژوهش در بازار میدان نقش جهان شهر اصفهان انجام شد. قلمرو زمانی: از نظر قلمرو زمانی این پژوهش مدت زمان فروردین 1393 لغایت پاییز 1393 را در برگرفت.
1-8- حجم جامعه، حجم نمونه و روش نمونه‌گیری
در این پژوهش جامعه آماری تمام گردشگرانی خارجی است که در طول مدت تحقیق از بازار صنایع‌دستی میدان نقش جهان شهر اصفهان بازدید نموده‌اند. با توجه به نامحدود بودن این جامعه برای تعیین حجم نمونه با توجه به جدول تعیین حجم نمونه کرجسی و مورگان2 به تعداد 384 پرسشنامه توزیع شد که از این تعداد 328 پرسشنامه قابل‌استفاده جهت تجزیه‌وتحلیل بود. جهت تعیین نمونه پژوهش نیز از نمونه‌گیری در دسترس استفاده شد.
1-9-روش پژوهش
1-9-1-روش پژوهش از نظر هدف
تحقیق حاضر بر مبنای هدف از نوع کاربردی است.
1-9-2-روش پژوهش از نظر روش
پژوهش حاضر از نظر روش توصیفی- تحلیلی و پیمایشی و نیز از نوع همبستگی است.
1-10-ابزار جمع‌آوری داده‌ها
تحقیق حاضر بر اساس نحوه گردآوری داده‌ها پیمایشی است. ابزار جمع‌آوری داده‌ها شامل پرسشنامه (محقق ساخته) است و همچنین منابع کتابخانه‌ای نیز مورداستفاده قرار گرفت.
1-11-تعریف متغیرهای پژوهش
جدول 1-1: تعریف متغیرهای پژوهش
متغیر مستقلمتغیر وابستهویژگی‌های جمعیت شناختی (درآمد، سن، میزان تحصیلات)
همراهان سفر
نوع سفرمیزان خرید صنایع‌دستی(منبع: یافته‌های پژوهش)
1-12-چارچوب نظری پژوهش
در این پژوهش به آزمایش تعدادی از متغیرهای موجود در مدل اوه3 (2007) در بازار صنایع‌دستی نقش جهان اصفهان پرداخته‌شده است. مدل اوه به بیان رابطه بین ویژگی‌های جمعیت شناختی گردشگران (سن، درآمد، تحصیلات)، ویژگی‌های سفر (نوع سفر، ترکیب همراهان سفر، وسیله حمل‌ونقل، فعالیت‌های انجام‌شده در سفر، فصل سفر) و ویژگی‌های مقصد (ارزش دریافت شده از محیط، نوع مقصد) با میزان هزینه کرد گردشگران برای خرید می‌پردازد؛ که رابطه این عوامل به صورت زیر است.
شکل 1-1: نمودار مدل مفهومی هزینهکرد گردشگران برای خرید (اوه،51:2007)
لازم به ذکر است متغیرهای انتخابی در این تحقیق از مدل اوه (2007) شامل سن، تحصیلات، درآمد، نوع سفر، تعداد همراهان سفر است.
1-13-تعریف نظری اصطلاحات
• بسته سفر4: سفر کامل است که توسط تور گردان ترتیب داده‌شده و معمولاً حداقل هزینه حمل‌ونقل و اقامت را در بر می‌گیرد ولی می‌تواند غذا، گشت، راهنما و دیگر خدمات موردنیاز گردشگران در مقصد را نیز شامل ‌شود. در قبال این خدمات یک هزینه کلی از گردشگر دریافت می‌شود که از مجموع قیمت تک‌تک آن‌ها ارزان تر می‌شود (سازمان جهانی جهانگردی5،2004).
• بازاریابی6: به مجموعه‌ای از فعالیت‌های بازرگانی گفته می‌شود که جریان کالا و خدمات را از تولیدکننده تا مصرف‌کننده نهایی هدایت نماید (بلوریان تهرانی،6:1376).
• گردشگر بین‌المللی: گردشگر بین‌المللی به فردی اطلاق می‌شود که به کشوری غیر از کشور خود (که در آن ساکن است) و بیرون از محیط دائم خود برای مدتی کمتر از 12 ماه مسافرت کند و هدفش به‌طورکلی چیزی غیر از انجام فعالیت اقتصادی سودآور در کشور موردنظر باشد (ضرغام بروجنی،23:1389).
• رفتار خرید7: فعالیت‌های فیزیکی، درگیری‌های ذهنی و احساسی افراد هنگام انتخاب، خرید، مصرف کردن و کنار گذاشتن محصولات و خدمات به منظور ارضای نیازهای خود (مینجون8،11:2006).
• خرید: خرید فعالیتی با هدف مصرف است که در یک محل، ممکن است انجام گیرد. فعالیت خرید برای گردشگری هم از منظر مصرف کالا و هم از منظر ویژگی تفریحی بودن آن بااهمیت است (هالونن و دومین9،20:2014).
• صنایع‌دستی 10: صنایع‌دستی را می‌توان مجموعه‌ای از هنرها و صنعت نامید که با استفاده از مواد اولیه بومی ساخته می‌شود و در هر واحد آن با کمک دست و ابزار دستی، ذوق هنری، خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی‌یافته است که سبب تمایز آن با مصنوعات مشابه ماشینی می‌شود (یاوری، 14:1390 -13).
• گردشگری فرهنگی11: سفر به قصد دیدار از جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی، آشنایی با آداب ‌و رسوم، بازدید از نمایشگاه‌ها و موزه‌ها، صنایع‌دستی و فرهنگ اقوام مختلف و به‌طورکلی بحث در مورد جذابیت‌های فرهنگی یک مقصد (ضیایی و تراب احمدی،22:1391).
• قیمت12: به کوتاه‌ترین بیان قیمت مقدار پولي است كه براي محصول يا خدمتي پرداخت می‌شود. به عبارت ديگر، قيمت مجموع كل ارزش‌هایی است كه مصرف‌کننده می‌پردازد تا مزاياي به دست آوردن يا استفاده كردن محصول يا خدمت را به دست آورد (کاتلر13،379:1389).
فصل دوم
مروری بر ادبیات موضوع پژوهش
2-1-مقدمه
برای یافتن دید بهتر، کسب مهارت لازم و همچنین احاطه پژوهشگر بر موضوع تحقیق، مطالعه پیشینه تحقیق یا مرور ادبیات تحقیق لازم است. پژوهشگر باید برای مطالعه سابقه موضوع پژوهش به مفهوم یا مفاهیم اصلی در حوزه پژوهش توجه داشته باشد که آن‌ها را می‌تواند از طریق استنتاجی از مسئله و موضوع مورد پژوهش به دست آورد. در این بخش ادبیات موضوع پژوهش مرور می‌شود و به پژوهش‌های داخلی و خارجی انجام‌شده مرتبط با موضوع پژوهش اشاره می‌شود. گردشگری جهانی نرخ رشد ثابت 1/7 درصد را از سال 1950 تا 1998 نشان داده است. اگر این نرخ رشد ثابت ادامه پیدا کند تعداد گردشگران ورودی بین‌المللی در سال 2020 به 6/1 میلیارد نفر می‌رسد(ضرغام بروجنی،21:1389). البته باید توجه داشت که این رشد به آن معنا نیست که تمام مقاصد گردشگری از منافع چنین رشدی برخوردار خواهند شد زیرا یکی از روندهای حاکم که بر گردشگری در سرتاسر جهان اثر می‌گذارد، افزایش شرایط رقابت مقاصد است. ازاین‌رو در مقاصدی که می‌خواهند از گردشگری منافعی کسب نمایند لازم است بخش خصوصی و دولتی، تلاش کنند تا کالا و خدمات گردشگری را باکیفیت بهتر ارائه دهند و توان رقابتی خود را بهبود ببخشند. نتایج چنین تلاشی موجب افزایش کیفیت زندگی ساکنان مقصد و گردشگران می‌شود. برای ارائه کالا و خدمات بهتر بازاریابان و خرده‌فروشان صنایع‌دستی باید بازار هدف خود را با دقت بیشتری مشخص نمایند. ازاین‌رو گونه شناسی بازار هدف به‌طور گسترده‌ای به عنوان ابزاری مفید جهت‌بخش بندی صحیح و مؤثر بازار مورد تأیید قرارگرفته است و می‌تواند موجب افزایش فروش و سود خالص، بهبود کارایی تبلیغات و افزایش سهم بازار شود.
2-2-صنایع‌دستی
2-2-1-تعریف صنعت
صنعت مجموعه تصرفاتی است که انسان در مواد طبیعی به عمل آورده و آن‌ها را طبق احتیاج خود تغییر می‌دهد (حسن لاریجانی،15:1378).
2-2-2-انواع صنایع
صنایع سنگین: این صنایع زمینه‌ساز توسعه اقتصادی در کشور هستند و از آن به عنوان صنایع مادر یا صنایع کلیدی یاد می‌کنند و نیاز به سرمایه‌گذاری بسیار زیاد، ماشین‌آلات، تجهیزات عمده، نیروی انسانی برخوردار از تخصص فنی بالا است مانند صنایع نفت و پتروشیمی و ذوب‌آهن و غیره (آشوری،4:1379).
صنایع سبک: این دسته در مقایسه با صنایع سنگین نیازمند تجهیزات و سرمایه گزاری کمتر و نیروی انسانی با تخصص نسبتاً پایین‌تر است و لازمه استقرار آن بهره‌مندی از ماشین‌آلات خودکار و نیمه خودکار بوده و بیشتر شامل صنایع نساجی، چرم و پوست و مواد غذایی و غیره است (همان).
صنایع کوچک: این صنایع عمدتاً حالت کارگاهی داشته و علاوه بر شهرها قابل‌استقرار در روستاها نیز می‌باشند و در مقایسه با صنایع سبک به نیروی انسانی کمتر، تجهیزات و وسایل محدودتر و سرمایه‌گذاری کمتر نیاز دارند. در این صنایع بخشی از کار توسط ماشین و قسمتی دیگر توسط نیروی بدنی کارگران انجام می‌شود. صنایعی مانند تراش‌کاری، پلاستیک‌سازی، بلوک سازی از مثال‌های آن است (همان).
صنایع‌دستی: صنایع‌دستی که می‌توانند هم حالت کارگاهی و هم حالت خانگی داشته باشند مانند صنایع کوچک قابلیت استقرار در شهرها و روستاها را دارند و نیاز به فناوری پیشرفته نداشته و بیشتر متکی به تخصص بومی و سنتی است. قسمت اعظم مواد اولیه مورد مصرف آن از داخل کشور تأمین می‌شود. صنایع‌دستی دارای ویژگی‌های هنری و مصرفی به صورت توأم است. می‌توان صنایع‌دستی را هنر-صنعت نامید زیرا علاوه بر دارا بودن ویژگی‌های یک صنعت از خصوصیات هنری نیز برخوردار است (همان).
2-2-3-تعاریف، طبقه‌بندی و تاریخچه صنایع‌دستی
2-2-3-1-تعریف صنایع‌دستی
از نظر لغوی اصطلاح «صنایع‌دستی» دارای مفهوم واحد و ثابتی نیست (حسن لاریجانی،16:1378). بااین‌حال به چندین تعریف از آن اشاره می‌کنیم:
از دیدگاه «علی‌اکبر دهخدا» صنایع‌دستی آن چیزی است که با دست‌ساخته شود. از نظر «محمد معین» صنایع‌دستی شامل صنعت‌هایی است که دست در آن دخیل است. همچنین طبق تعریف «یونسکو» مصنوعاتی صنایع‌دستی تلقی می‌شوند که کاملاً با دست یا به کمک ابزار دستی ساخته‌شده باشند، دخالت ابزارهای ماشینی در تولید مصنوعات دستی تا آنجا پذیرفته است که حضور مستقیم دست یا نیروی انسانی را در تولیدات مربوطه نفی نکند و اقلام صنایع‌دستی باید از مواد اولیه طبیعی تهیه شوند (انتشارات یونسکو،4:2006).
از میان تعاریفی که تاکنون از صنایع‌دستی در ایران ارائه‌شده است سه تعریف را می‌توان معتبرتر دانست:
1. صنایع‌دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام می‌شود و در چهارچوب فرهنگی و بینش‌های فلسفی، ذوق و هنر انسان‌های هر منطقه با توجه به میراث قومی آن‌ها ساخته‌ و پرداخته می‌شود (شورای صنایع‌دستی ایران،1384) به نقل از (جمشیدی،17:1391).
2. صنایع‌دستی را می‌توان مجموعه‌ای از هنرها و صنعت نامید که با استفاده از مواد اولیه بومی ساخته می‌شود و در هر واحد آن با کمک دست و ابزار دستی، ذوق هنری، خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی‌یافته است که سبب تمایز آن با مصنوعات مشابه ماشینی می‌شود (یاوری، 14:1390 -13).
3. گروه‌های سنتی فرهنگستان هنر واژه «هنرهای صناعی» را گویاتر و کامل‌تر از واژه «صنایع‌دستی» می‌دانند و پس از ارائه تعریفی برای «هنرهای سنتی»، برای هنرهای صناعی به عنوان زیرمجموعه مهمی از هنرهای سنتی، تعریف زیر را نیز ارائه کرده‌اند.
هنرهای سنتی: با منشأ گرفتن از مبدأ واحد، محمل سیر و سلوک فردی است که از طریق دریافت شهودی بر مبنای آدابی معنوی و به شیوه استاد و شاگردی انتقال می‌یابد و صورتی از تجلیات گوناگون زیبایی حقیقی را متناسب با شرایط زمانی و مکانی در اثر هنری منعکس می‌سازد. هنرهای صناعی (صنایع‌دستی): بخشی از هنرهای سنتی است که با بهره‌گیری از فنون و مهارت‌های متناسب و با قابلیت تکثر غیر ماشینی در متن زندگی فردی و جمعی عرضه می‌شود (یاوری،140:1389) به نقل از (جمشیدی،18:1391).
2-2-3-2-انواع طبقه بندی صنایع دستی
رشته های صنایع دستی به 15 گروه اصلی که شامل 101 رشته و 265 زیرمجموعه رشته می باشد تقسیم گردیده اند و یا به عبارت ساده تر صنایع دستی شامل 366 رشته و زیرمجموعه رشته می باشند(بیدرام،1392). طبق گزارش مدیر کل سابق میراث فرهنگی ،صنایع دستی و گردشگری اصفهان آقای مصلحی، ۱۹۶ نوع صنایع دستی در استان اصفهان شناسایی شده است و بالاترین میزان صادرات سالانه صنایع دستی کشور به استان اصفهان اختصاص (خبرگزاری فارس،1392). صنایع‌دستی را می‌توان بر اساس ملاک‌های مختلفی مثل انواع مواد اولیه مصرفی، فن و شیوه‌های ساخت، مکان ساخت و نوع جوامع و سایر ملاک‌ها دسته‌بندی کرد. بر اساس مناطق تولید به سه دسته صنایع‌دستی شهری و صنایع‌دستی روستایی و نیز عشایری تقسیم می‌شوند. ویژگی های صنایع دستی شهری عبارتند از 1. عموماً به صورت فعالیت اصلی و کار دائمی و مهم‌ترین منبع درآمد افراد شاغل در صنایع‌دستی است.2. اغلب در کارگاه‌ها تمرکز داشته و مردان در آن اشتغال دارند.3. معمولاً توأم با درجات شغلی به صورت کارآموز، کارگر، استادکار است و مبتنی بر نظام کارفرما و مزدبگیر است.4. بیشتر مصرفی، تزئینی و یا ترکیبی از هر دو است.5. تولید فراورده‌ها به تبعیت از روند بازار و با محاسبه کلیه هزینه‌های متصور و پیش‌بینی مبلغی به عنوان سود خالص صورت می‌گیرد.6. به دلیل وجود هزینه‌های تولید، سهم دستمزد و مواد اولیه در قیمت فروش تقریباً برابر است. در مقابل صنایع دستی روستایی دارای این ویژگی ها هستند: 1. اغلب به عنوان فعالیت فرعی و در فاصله زمانی کاشت و برداشت محصولات زراعی و یا در اوقات فراغت انجام می‌شود.2. بیشتر جنبه خانگی دارد و نیروی فعال تولیدی را به‌طور کل زنان تشکیل می‌دهند.3. نظام کارفرما و مزدبگیر وجود ندارد و تولید به صورت خانگی و با کمک اعضای خانواده صورت می‌گیرد.4. صنایع‌دستی روستایی در اصل جنبه مصرفی و رفع نیاز خانواده را دارد.5. محاسبه هزینه و قیمت تمام‌شده کمتر در آن لحاظ می‌شود.6. ازآنجایی‌که مواد اولیه ارزان و یا حتی رایگان در اختیار افراد قرار می‌گیرد و هزینه تولیدی زیادی وجود ندارد بیشتر قیمت فروش را دستمزد تشکیل می‌دهد(حسن لاریجانی،18:1378). در مورد صنایع‌دستی عشایر می‌توان گفت آن‌ها دارای اصالت زیادی هستند زیرا عشایر سنت‌های خود را بیشتر از سایر افراد حفظ کرده‌اند و اصالت صنایع‌دستی آن‌ها و هماهنگی آن‌ها با طبیعت و ساختار اجتماعی ایلات در حد بالایی است و در آن‌ها ابتکار و تنوع بیشتری به چشم می‌خورد (حسین یاوری و حسن بیگی،15:1361).
2-2-3-3-پیدایش صنایع‌دستی
حدود 8000 سال قبل مردمی که ساکن جنوب غرب آسیا بودند برای نخستین بار دهکده‌ها را به وجود آوردند و کشاورزی را یاد گرفتند تا قبل از این دوره انسان اولیه با شکار و جمع‌آوری خوراک زندگی می‌کرد و ضرورتی برای یکجانشینی حس نمی‌کرده است. آثار به‌دست‌آمده از دوره‌های پارینه‌سنگی، میان‌سنگی و نوسنگی همگی نشان‌دهنده فعالیت انسان برای ساخت ابزار سنگی دلالت دارند. در دوران نوسنگی انسان توانست «ظروف سفالی» را آماده نماید و به مدد آتش مقاومت این ظروف را بیشتر کند. از این ظروف بیشتر برای ذخیره و نگهداری دانه‌های خوراکی استفاده می‌شده است. سفال‌های به‌دست‌آمده از عصر نوسنگی در غار کمربند بدون استثناء با دست شکل داده‌شده‌اند اما این سفال‌ها نرم بوده و زود خرد می‌شوند زیرا حرارت برای پختن آن‌ها کافی نبوده است. یکجانشینی و سکونت در یک مکان و انتظار برای فرارسیدن فصل برداشت محصول، کسب تجربه موفق کشاورزی، دام‌پروری، ابزارسازی و سفال سازی انگیزه‌ای شد که انسان مهارت‌های دیگری را نیز کشف و کسب نماید. مهارت‌هایی مانند بافتن الیاف. این نخستین گام برای «بافندگی و نساجی» بود. کم‌کم بافندگی و استفاده از پشم و موی حیوانات اهلی‌شده که یکی از صنایع اولین مراحل تکامل تمدن بود شکل گرفت. بعدازاینکه هسته اولیه شهرها در کنار رودخانه‌ها بنا شد، انسان قوانین دیگری را کشف کرد و تسلط بیشتری بر طبیعت یافت. حدود 5000 سال قبل انسان توانست فرآیند شیمیایی ذوب‌آهن و مس و خواص فیزیکی فلزات را کشف کند. او توانست ارابه، چرخ، قایق‌های بادی و…بسازد. بعدها پیشرفت و توسعه «فلزکاری» منجر به پیدایش گروه صنعت گران حرفه‌ای در شهرها شد (آشوری،1379: 4-2).
2-2-3-4-تاریخچه صنایع‌دستی در جهان
صنایع‌دستی یکی از قدیمی‌ترین رشته‌های فعالیت بشر است و به موج برخی از اسناد و مدارک تاریخی سابقه پیدایش آن به عصر حجر می‌رسد. در این دوره ساخت ظروف و برخی ابزارهای مصرفی در زندگی روزمره نظیر نیزه و خنجر از سنگ جهت صید شکار معمول شد و رفته‌رفته از سایر مواد موجود در طبیعت مانند خاک رس، چوب و مس نیز استفاده شد. صنایع‌دستی و روستایی در مراحل مختلف تکامل اقتصادی یعنی اقتصاد شبانی، اقتصاد کشاورزی و حتی اقتصاد صنعتی، تأمین‌کننده بسیاری از احتیاجات بشر بوده است. به ویژه صنایع‌دستی تحت شرایط اقتصاد بسته، مهم‌ترین عامل تأمین‌کننده نیازها محسوب می‌شده است. این وضع به خصوص در قرون وسطی به نحو بارزی جلوه‌گر بوده است. «دوره رنسانس» در اروپا در تکامل هنری صنایع‌دستی تأثیر زیادی داشته است. با وقوع «انقلاب صنعتی» با ایجاد تحول در ابزار کار و روش تولید، صنایع‌دستی دچار تغییرات بزرگی شد و بسیاری از اقلام آن در کشورها کانون انقلاب صنعتی رو به نابودی گذاشت و حتی در سایر کشورها نیز این صنایع جای خود را به واردات ماشینی داد. به‌طورکلی می‌توان گفت که در برخی موارد صنایع‌دستی منجر به ایجاد صنایع دیگر شده و در برخی موارد هم عادات و نوع مصرف موجب بروز تحولات تدریجی در صنایع‌دستی شده است. علیرغم برخی تصورات درباره کهنگی صنایع‌دستی، این رشته از تأثیر پدیده‌های اجتماعی، اقتصادی و فنی برکنار نمانده است. بعد از جنگ جهانی دوم بسیاری از کشورها جهت حفظ استقلال، بیش از گذشته به صنایع‌دستی روی آوردند ازجمله این کشورها هند، پاکستان، چین، مکزیک و یونان را می‌توان نام برد. این توجهات ادامه یافت و در حال حاضر نیز به صنایع‌دستی در سطح جهانی اهمیت داده می‌شود (یاوری،25:1361).
2-2-3-5-تاریخچه صنایع‌دستی در ایران
در کشور ایران نیز صنایع‌دستی همچون تمدن دارای سابقه دیرینه‌ای است. قدیمی‌ترین مرحله زندگی بشر در ایران بر طبق آثار برجای‌مانده به «عصر حجر میانه» برمی‌گردد. مدارک موجود در «غارهوتو» یا همان «غار کمربند» که در نزدیکی بهشهر فعلی است، نشان می‌دهد که حدود 6000 سال قبل از میلاد کشت غلات در ایران مرسوم بوده و محصولات به وسیله داسی که از سنگ چخماق ساخته‌شده بود و لبه دندانه‌داری داشته است، درو می‌شده‌اند. همچنین دکتر گیرشمن اشاره می‌کند که در عصر حجر میانه افرادی که در کوهستان‌های بختیاری می‌زیسته‌اند، شیوه‌های ساخت «ظروف سفالین» را می‌دانسته‌اند. با فرارسیدن «عصر مفرغ» که حدود 2700 سال قبل از میلاد بوده است، دگرگونی زیادی در دست‌ساخته‌های ایرانی ایجادشده است. در دوره زمانی 1200 سال پیش از میلاد نیز آهن به جای مفرغ مورد استفاده قرار گرفت. دکتر اشمید به مجموعه‌ای از فراورده‌های دو تا سه هزار سال قبل از میلاد دست‌یافته که نشان می‌دهد ایرانیان آن زمان در «فلزکاری» و ساخت مصنوعات دیگر مثل هاون و مجسمه و …مهارت داشته‌اند. در دوران قاجار به علت مسائل سیاسی ازجمله قراردادهایی که با انگلیس و روسیه منعقد شد و نیز واردات برخی کالاها، به صنایع‌دستی توجه کافی نشد. در دوران پهلوی نیز صنایع‌دستی بیشتر در ارتباط با اقشار خاص از جامعه مطرح می‌شد. پس از انقلاب توجه به ابعاد کاربردی صنایع‌دستی بیشتر شده است و در هر حال صنایع‌دستی در ایران دارای قدمت و تنوع بسیار زیادی است (یاوری،28:1361 تا 27)
2-2-4-مهر اصالت یونسکو برای صنایع‌دستی
تعریف مهر اصالت یونسکو
دریافت‌ نشان مرغوبیت کالا و مهر اصالت گامی ارزشمند در مسیر معرفی و عرضه صنایع‌دستی فاخر در بازارهای داخلی و بین‌المللی و تأمین منافع هنرمندان این عرصه است (خبرگزاری مهر،1392). مهر اصالت یونسکو، گواهینامه‌ای است که از طرف دفاتر منطقه‌ای یونسکو به صنایع‌دستی اصیل و باکیفیت هنرمندان و صنعتگران اعطا می‌شود. هدف از ارائه‌ی این مهر، حفظ،‌ احیا و تداوم فعالیت حرفه‌ها و ارزش‌های بومی و سنتی تعریف‌شده است. آثار افرادی که موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو می‌شوند، با اسم و امضای هنرمند در جهان شناخته می‌شود. این گواهینامه سالی یک‌بار توسط سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی یونسکو، با مشارکت همکاران منطقه‌ای و فقط به آثار دستی (نه به آثاری که تنها جنبه هنری دارند) کشورهای عضو اعطا می‌شود. اعتبار این مهر سه سال است و در صورت رعایت معیارهای لازمه توسط هنرمندان، قابل تمدید است (حاجی پور شوشتری،1386: 162-157).
یونسکو هر دو سال یک‌بار برای اعطای مهر اصالت به صنایع‌دستی جلساتی تشکیل می‌دهد. این سازمان به علت کثرت تعداد آثاری که متقاضی دریافت مهر اصالت هستند، کشورهای مختلف را منطقه بندی کرده است. ایران در منطقه بندی یونسکو جزو کشورهای «آسیای مرکزی» و با کشورهای افغانستان،‌ قزاقستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان هم‌گروه است. ایران در سال 2012 میزبان جلسه‌ی یونسکو بود و در این سال، موفق به دریافت حدود 147 مهر اصالت شد. ایران برای بار نخست در سال 2007 با ارائه‌ی 18 محصول صنایع‌دستی به دفتر «آسیای مرکزی» یونسکو توانست برای شش تولید ارزنده‌ی خود مهر اصالت بگیر. این در حالی است که در سال 2008، 45 اثر، در سال 2010، 65 اثر و در سال 2012، 147 اثر از ایران، این نشان را کسب کردند که در مجموع، ایران تاکنون 263 نشان برتر یونسکو را برای آثار صنایع‌دستی خود گرفته است. از میان این آثار می‌توان به سراجی سنتی، نساجی سنتی، مسگری، گلیم گلابتون سازی، عبا بافی، حوله بافی، کلاه نمدی، سفالگری، قلمکاری و پارچه‌بافی اشاره کرد (خبرگزاری ایسنا،1392). مدیر کل سابق میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اصفهان آقای مصلحی با اشاره به اینکه ۱۹۶ نوع صنایع دستی در استان اصفهان شناسایی شده است بیان کرد بالاترین میزان صادرات سالانه صنایع دستی کشور به استان اصفهان اختصاص دارد و استان اصفهان با دریافت ۱۰۶ نشان مهر اصالت، جایگاه نخست را در حوزه سرمایه‌گذاری زیرساخت‌ها گردشگری در سطح کشور در اختیار دارد (خبرگزاری فارس،1392).
2-2-5-آشنایی با سازمان‌های مرتبط با صنایع‌دستی
2-2-5-1-بین المللی:
2-2-5-1-1-یونسکو14
با تأسیس سازمان ملل متحد حفاظت از میراث فرهنگی بشر به یکی از سازمان‌های تخصصی آن به نام یونسکو واگذار شد. یکی از اهداف عمده این سازمان جمع‌آوری، طبقه‌بندی اطلاعات موجود درزمینه صنایع‌دستی بومی مناطق مختلف جهان و انتشار کتب گوناگون در این زمینه است. یکی از اقدامات بسیار مؤثر یونسکو در خصوص احیا و توسعه صنایع‌دستی در سطح جهان ارتقاء جایگاه اجتماعی صنعتگران و هنرمندان صنایع‌دستی در کشورهای گوناگون است که با برگزاری مسابقات و اهدای جوایز و تقدیر از افراد برگزیده در رشته‌ها مختلف صنایع‌دستی صورت می‌گیرد. اهداف یونسکو درزمینه احیا و ترویج صنایع‌دستی در کشورهای مختلف معمولاً با مشارکت سازمان‌های ذی‌ربط تحقق می‌یابد. بدیهی است که شورای جهانی صنایع‌دستی15 از اجتماع سازمان‌های ملی تخصصی تشکیل‌شده است. افزون بر شورای جهانی صنایع‌دستی، یونسکو، در دهه 90 اقدام به تأسیس مرکز بین‌المللی صنایع‌دستی در سطح جهانی CIPA کرد.
2-2-5-1-2-شورای جهانی صنایع‌دستی
از سال 1964 میلادی با تأسیس شورای جهانی صنایع‌دستی به عنوان یکی از سازمان‌های وابسته به یونسکو، صنایع‌دستی در قالب یک «هنر- صنعت» به عنوان بخشی از زندگی فرهنگی و حیات اقتصادی موردتوجه قرار گرفت امروزه این شورا نمایندگانی بیش از 100 کشور جهان دارد و دبیرخانه آن در شهر کیوتو ژاپن قرار دارد. مهم‌ترین اهداف این شورا به عنوان یک سازمان غیرانتفاعی و غیردولتی عبارت‌اند از:
1. تشویق، کمک و راهنمایی صنعتگران دستی و بالا بردن سطح اطلاعات تخصصی و حرفه‌ای آن‌ها با توجه به زمینه‌های متفاوت فرهنگی موجود در هر کشور.
2. ایجاد همبستگی میان صنعتگران دستی جهان.
3. حفظ و تقویت صنایع‌دستی و تجلی آن به عمده رکن عمده‌ای از حیات فرهنگی ملت‌ها (یاوری و نورماه،1386: 36-35).
2-2-7-2-داخلی:
2-2-7-2-1-سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
2-2-7-2-2-سازمان ها و نهادهای مردمی غیر دولتی مرتبط با صنایع دستی
سازمان مردم‌نهاد در کلی‌ترین معنایش، به سازمانی اشاره می‌کند که مستقیماً بخشی از ساختار دولت محسوب نمی‌شود، اما نقش بسیار مهمی به عنوان واسطه بین فرد فرد مردم (اتم‌های اجتماع) و قوای حاکم و حتی خود جامعه ایفا می‌کند. در استان اصفهان 45 سازمان مردم نهاد مرتبط با صنایع‌دستی وجود دارد که بیشتر آن‌ها در شهر اصفهان واقع‌شده‌اند(بیدرام،1392).
2-2-6-نقش صنایع دستی در توسعه گردشگری
تأثیر متقابل میان صنایع‌دستی و گردشگری بر اکثر محققان پوشیده نیست زیرا صنایع‌دستی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در جذب گردشگر باشد و متقابلاً صنعت گردشگری می‌تواند به رشد و توسعه و گسترش صنایع‌دستی، حفظ اصالت و بهبود کیفیت آن کمک نماید. در کشور ما سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری متولی اصلی این دو بخش است که با توجه به رسالت سازمانی‌اش درزمینه توسعه فرهنگی کشور می‌تواند مؤثر باشد (منوچهری،54:1391). سه واژه میراث فرهنگی، گردشگری، صنایع‌دستی ازجمله مفاهیمی هستند که عموماً در کنار هم قرار می‌گیرند. صنایع‌دستی را می‌توان یکی از شاخه‌های میراث فرهنگی دانست. بکار بردن این سه واژه در کنار هم‌زمانی امکان‌پذیر است که بخواهیم از طریق گردشگری مفاهیم و پیام‌های فرهنگی و آگاه‌سازنده را منتقل کنیم. باید در نظر داشت که کمتر پژوهشگری وجود دارد که نگاه صرفاً صنعتی را به میراث فرهنگی یک جامعه داشته باشد و تنها درآمدزایی را هدف نهایی خود در استفاده از میراث فرهنگی قرار داده باشد. مقوله گردشگری فرهنگی که در کنار گردشگری صرف، مطرح می‌شود، آگاه‌سازی فرهنگی را یکی از مهم‌ترین رهیافت‌های خود می‌داند (منوچهری،50:1391). ریچی و زینس16 (1978) چند عامل جاذب فرهنگی که برای جذب گردشگران به یک مقصد ضروری هستند را معرفی کردند که تعدادی از آن‌ها شامل: اماکن تاریخی، هنرها، صنایع‌دستی، معماری، سنت‌ها و رسوم، غذاها، لباس‌ها و …هستند (ساندیپ و وینود17،41:2014).
رسینجر و ترنر18 (2003) عنوان می‌کنند: مقصدها خود را از طریق عوامل مختلف فرهنگی مثل سوغات، صنایع‌دستی، تفریحات، معماری، تاریخ، هنر و سایر ویژگی‌های شیوه‌های زندگی، معرفی می‌نمایند (تلفر و شارپلی19،138:1391). گی و چاک وای (1382) معتقدند که از محورهای اصلی گردشگری فرهنگی مواردی چون دیدار از جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی، آشنایی با آداب ‌و رسوم، بازدید از نمایشگاه‌ها و موزه‌ها،



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید