منشور اخلاق پژوهش
با یاری از خداوند سبحان و اعتقاد به این که عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهمیت
جایگاه دانشگاه در اعتلای فرهنگ و تمدن بشری، ما دانشجویان و اعضاء هیات علمی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی متعهد می گردیم اصول زیر را در انجام
فعالیت های پژوهشی مد نظر قرار داده و از آن تخطی نکینم:
1-اصل برائت: التزام به برائت جویی از هر گونه رفتار غیر حرفه ای و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به مثائبه های غیر علمی می آلایند.
2-اصل رعایت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هر گونه جانب داری غیر علمی و حفاظت از اموال، تجهیزات و منابع در اختیار.
3-اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
4-اصل احترام: تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداری از هر گونه حرمت شکنی.
5-اصل رعایت حقوق: التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسان، حیوان و نبات) و سایر صاحبان حق.
6-اصل رازداری: تعهد به صیانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و کشور و کلیه افراد و نهادهای مرتبط با تحقیق.
7-اصل حقیقت جویی: تلاش در راستای پی جویی حقیقت و وفاداری به آن و دوری از هر گونه پنهان سازی حقیقت.
8-اصل مالکیت مادی و معنوی: تعهد به رعایت کامل حقوق مادی و معنوی دانشگاه و کلیه همکاران پژوهش.
9-اصل منافع ملی: تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظر داشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزی
دانشکده هنر و معماری
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
(M.A)
گرایش : نقاشی
عنوان
بررسی زندگی و آثاربهمن محصص، هنرمند معاصر ایرانی
استاد راهنما:
دکتر همایون سلیمی
استاد مشاور :
محمدرضا فیروزه ای
پژوهشگر:
بهاره ارجمندی

زمستان 92
تقدیم به :
همسرم که در تمام مراحل زندگی ام حامی من است.
به پسرم که وجود عاشقانه اش دلگرمی راه من است.
و
به پدر و مادرم که وجودم با وجودشان معنی می شود.
با تشکر از :
آقای دکتر همایون سلیمی
آقای محمدرضا فیروزهای
خانم دکتر کیانوش تقیزاده انصاری
خانم مهندس هانی ارجمندی
تعهدنامه اصالت پایان نامه کارشناسی ارشد
اینجانب بهاره ارجمندی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته به شماره دانشجوی 900753967 در رشته نقاشی که در تاریخ 16/11/92
از پایان نامه خود تحت عنوان: بررسی زندگی و آثار بهمن محصص،هنرمند معاصر ایرانی
دفاع نمودم.
بدینوسیله متعهد می شوم:
1- این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه های موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده ام.
2- این پایان نامه قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی هم سطح، پایین تر یا بالاتر در سایر دانشگاهها و موسسات اموزش عالی ارائه نشده است.
3- چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4- چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدارک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی:بهاره ارجمندی
تاریخ و امضا
بسمه تعالي
در تاريخ :16/11/92
دانشجو كارشناسي ارشد آقاي / خانم بهاره ارجمندی از پايان نامه خود دفاع نموده و با نمره 5/19 بهحروف نوزده و نیم با درجه عالی مورد تصويب قرار گرفت.
امضاء استاد راهنما
بسمه تعالي
دانشكده …هنر و معماری………….
( اين چكيده به منظور چاپ در پژوهش نامه دانشگاه تهيه شده است )
نام واحد دانشگاهي : تهران مركزي كد واحد: 101كد شناسايي پايان نامه :10160111912038عنوان پايان نامه :بررسی زندگی و آثار بهمن محصص، هنرمند معاصر ایرانینام و نام خانوادگي دانشجو: بهاره ارجمندی
شماره دانشجوئي: 900753967
رشته تحصيلي: نقاشی تاريخ شروع پايان نامه: 20/9/91
تاريخ اتمام پايان نامه: 16/11/92استاد / استادان راهنما: دکتر همایون سلیمی
استاد / استادان مشاور: محمد رضا فیروزه ایآدرس و شماره تلفن: شریعتی، روبهروی دولت، خیابان امامزاده، خیابان رودکی جنوبی، کوچه مریم، پلاک 14، واحد 4
تلفن: 22621326
چكيده پاياننامه (شامل خلاصه، اهداف، روش هاي اجرا و نتايج به دست آمده) :
هنر ایران نیز مانند هنر سایر نقاط جهان نسبت به موج نوگرایی واکنش نشان داد و این زبان جدید در آثار هنرمندان ایرانی به اشکال مختلف بروز و ظهور پیدا کرد. بهمن محصص، از جمله هنرمندان برجستهای است که عمیقاً مدرنیسم را درک کرد، و در کاربست اندیشه و دستاوردهای مدرنیستی، از مظاهر سطحی و نمایشی بسی فراتر رفت، و هویتی منحصر بهفرد به هنرش بخشید. این هنرمند چنانکه شایستۀ اوست، به عالم هنر معرفی نشده، و آثار یگانه و نوآورانهاش، چه در حوزۀ نقاشی و چه در عرصۀ مجسمهسازی، مورد بررسی و تحلیلی بسنده و در خور قرار نگرفته است. از آنجا که محصص از پیشگامان هنر نوگرای ایرانی بهشمار میرود، پرداختن به زندگی و آثار وی ناگزیر مستلزم بررسی و درک فضای فرهنگی-هنری ایران در دوران ورود مدرنیسم، و آشنایی با نهادهای هنری و نخستین تجلیات نوگرایی در هنر این سرزمین است. هدف این پژوهش معرفی بهمن محصص و نشان دادن جایگاه وی در هنر معاصر ایران است. در این راستا با تحلیل ویژگیهای بنیادین برخی از آثار محصص، بر وجوه خلاقۀ هنر وی و اندیشۀ ژرف و درک عمیق او از سرشت راستین هنر مدرن تأکید میشود.
نظر استاد راهنما براي چاپ در پژوهشنامه دانشگاه مناسب است
تاریخ و امضا: مناسب نيست
فهرست
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 1
• فصل اول : کلیات طرح
1-1) بیان مسئله تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………. 4
1-2) هدفهاي تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………… 4
1-3) اهمیت موضوع تحقیق و دلایل انتخاب آن…………………………………………………………………………………. 5
1-4) سوألات يا فرضيه هاي تحقيق (بیان روابط بین متغیرهای مورد مطالعه(…………………………………………… 5
1-5)چهارچوب نظری تحقيق……………………………………………………………………………………………………………. 6
1-6)روش تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………. 7
1-7) پیشینۀ تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………….. 7
1-8)روش تحقیق (گردآوری اطلاعات)……………………………………………………………………………………………… 7
1-9)روش تجزیه و تحلیل اطلاعات………………………………………………………………………………………………….. 8
1-10) محدودیتها و مشکلات تحقیق …………………………………………………………………………………………….. 8
• فصل دوم : ایران و مدرنیسم
2-1) آغاز جنبش نوگرایی در ایران…………………………………………………………………………………………………… 11
2-2) دوران شکوفایی نقاشی نوگرای ایران در دهههای 40 و 50 شمسی………………………………………………. 17
2-3) گذری کوتاه بر زبان هنری برخی از نقاشان برجستۀ نوگرا…………………………………………………………… 20
2-4) مدرنیسم یا نوآوری……………………………………………………………………………………………………………….. 32
• فصل سوم: زندگی و آثار بهمن محصص
3-1) زندگینامۀ بهمن محصص (1310-1389)…………………………………………………………………………………. 37
3-2) گذری بر اندیشه و آثار بهمن محصص ………………………………………………………………………………….. 47
3-3) چندنمونه از آثار بهمن محصص…………………………………………………………………………………………. 61
– نقاشیها
– مجسمهها
• فصل چهارم: بهمن محصص، در مقالات و مصاحبهها
4-1) مقالات……………………………………………… ………………………………………………………………………………… 84
4-2) مصاحبهها ……………………………………………………………………………………………………………………………. 94
4-3) نگاهی به فیلم «فیفی از خوشحالی زوزه می کشد» …………………………………………………………………. 131
• فصل پنجم: نتیجهگیری
نتیجهگیری ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 135
• فهرست منابع و مآخذ ……………………………………………………………………………………………………… 138
• چکیده انگلیسی ……………………………………………………………………………………………………………….140

• فهرست تصاویر
تصویر 1- مهدی ویشکایی، تک چهره، 80 ×60، رنگ و روغن……………………………………………………… 12
تصویر 2- مهدی ویشکایی، طبیعت بیجان، 130 ×120، رنگ و روغن ………………………………………….. 12
تصویر 3- عبدالله عامری، 23 × 18، گواش، 1342 ………………………………………………………………………. 13
تصویر 4- عبدالله عامری، 23 × 17، گواش، 1357………………………………………………………………………… 13
تصویر 5- احمد اسفندیاری، منظرهپردازی، رنگ و روغن ……………………………………………………………… 14
تصویر 6- احمد اسفندیاری، رنگ و روغن ………………………………………………………………………………….. 14
تصویر 7- منوچهر یکتایی، رنگ و روغن ……………………………………………………………………………………. 15
تصویر 8- منوچهر یکتایی، رنگ و روغن ……………………………………………………………………………………. 15
تصویر 9- حسین کاظمی، رنگ و روغن روی بوم ………………………………………………………………………. 16
تصویر 10- حسین کاظمی، رنگ و روغن روی بوم ……………………………………………………………………… 16
تصویر 11- ابوالقاسم سعیدی، رنگ و روغن روی بوم …………………………………………………………………. 25
تصویر 12- ابوالقاسم سعیدی، رنگ و روغن روی بوم …………………………………………………………………. 25
تصویر 13- بهجت صدر،بدون عنوان،95 × 55، میکس میدیا،1960 ………………………………………………… 26
تصویر 14- بهمن محصص، طبیعت بی‌جان، 5/99 × 65، رنگ و روغن روی بوم، 1969 ………………….. 26
تصویر15- بهمن محصص، عقاب، رنگ و روغن بر بوم، 1966 ……………………………………………………. 27
تصویر 16- بهمن محصص، مینوتور، 5/70 × 50، رنگ و روغن روی بوم، 1966…………………………….. 27
تصویر 17- سهراب سپهری، از مجموعۀ درختان، 205 × 150، رنگ و روغن روی بوم، 1976 ………….. 28
تصویر 18- منصور قندریز، مادروفرزند، 66 × 7/25، رنگوروغن، 1961، گری گالری نیویورک…………. 28
تصویر 19- جلیل ضیاپور، زینب خاتون، 120 × 95، رنگوروغن روی بوم، 1341 ………………………….. 29
تصویر 20- مارکو گریگوریان، رؤیای نیمهشب تابستان،40 × 40، کاهگل و رنگوروغن روی پنل …….. 30
تصویر 21- محسن وزیریمقدم، 80 × 60، رنگ و روغن روی بوم، 1986………………………………………. 30
تصویر 22- هانیبال الخاص، اورمیه، رنگ روغن بر بوم، 2000 ………………………………………………………. 31
تصویر 23- بهمن محصص، طبیعت بی‌جان، 5/99 × 65، رنگ و روغن روی بوم، 1969…………………… 36
تصویر 24- بهمن محصص، مجسمۀ خانوادۀ سلطنتی …………………………………………………………………… 41
تصویر 25- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهیها …………………………………………………………………………. 56
تصویر 26- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهیها، طرح روی جلد …………………………………………………. 57
تصویر 27- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهیها، کلاژ، 2006 ………………………………………………………. 57
تصویر 28- بهمن محصص، از مجموعۀ ماهیها، کلاژ، 2010 ………………………………………………………. 58
تصویر 29- بهمن محصص در کنار مجسمۀ نیلبک نواز………………………………………………………………….59
تصویر 30- بهمن محصص، مجسمۀ نیلبک نواز …………………………………………………………………………..59
تصویر 31- بهمن محصص، فیفی از خوشحالی فریاد می‌کشد، رنگوروغن روی بوم، 1964 ……………..60
تصویر32- بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم، 1989 …………………………………………………………………61
تصویر33- بهمن محصص، نامزد، رنگ و روغن بر بوم …………………………………………………………………62
تصویر34- بهمن محصص، بدون عنوان، رنگ و روغن بر بوم، 60 × 8/49،60-1958 ………………………..63
تصویر35- بهمن محصص، 4 اثر …………………………………………………………………………………………………63
تصویر36- بهمن محصص، عقاب نابینا، رنگ و روغن بر بوم، 65 × 100، 1968………………………………..64
تصویر37- بهمن محصص، انسان از شکل افتاده، رنگ و روغن بر بوم ……………………………………………..64
تصویر38- بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم ……………………………………………………………………………65
تصویر39- بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم، 1983 …………………………………………………………………66 تصویر 40- بهمن محصص، آبرنگ بر کاغذ، 1993 ………………………………………………………………………. 67
تصویر41- بهمن محصص، رنگ و روغن بر بوم، 1976…………………………………………………………………..68
تصویر42- بهمن محصص، رنگ روغن بر بوم، 1975……………………………………………………………………..69
تصویر43- بهمن محصص، رنگ روغن بر بوم……………………………………………………………………………….70
تصویر44– بهمن محصص، مجسمه برنز……………………………………………………………………………………….71
تصویر45- نی‌لبک نواز، برنز………………………………………………………………………………………………………..72
تصویر46- بهمن محصص، برنز……………………………………………………………………………………………………73
تصویر47- بهمن محصص، برنز……………………………………………………………………………………………………73
تصویر48- بهمن محصص، مرد، برنز…………………………………………………………………………………………….74
تصویر49- بهمن محصص، ماهی، برنز………………………………………………………………………………………….74
تصویر50- بهمن محصص، مینوتور، برنز……………………………………………………………………………………….75
تصویر51- بهمن محصص، پرنده، برنز………………………………………………………………………………………….76
تصویر52- بهمن محصص، برنز……………………………………………………………………………………………………77
تصویر53- بهمن محصص، کلاژ، 2009………………………………………………………………………………………..78
تصویر54- بهمن محصص، کلاژ، 1993……………………………………………………………………………………….79
تصویر55- بهمن محصص، کلاژ…………………………………………………………………………………………………..80
تصویر56- بهمن محصص، کلاژ، 1908………………………………………………………………………………………..80
تصویر57- بهمن محصص، کلاژ…………………………………………………………………………………………………..81
تصویر58- بهمن محصص، کلاژ، 2007………………………………………………………………………………………..82
تصویر59- بهمن محصص، کلاژ، 2010………………………………………………………………………………………..83

• مقدمه
برای درک دقیق ویژگیهای هنر امروز و چگونگی عبور از سنّت و روی آوردن به هنر مدرن، ناگزیر بررسی موشکافانۀ آثار و اندیشۀ هنرمندان برجسته و اثرگذار را میطلبد، و هر پژوهشی در این عرصه بدون شناخت دقیق آثار مهم هنری و درک اندیشههای فراپشت آن، از تحلیل جامع فضای هنری و سیر تکاملی آن و نیز تبیین ساختارهای نظری هنر به صورتی بسنده و کارآمد بازمیماند. از این رو پژوهشهایی از این دست که هنر و اندیشۀ تکچهره‌های شاخص فرهنگی را موضوع بررسی دقیق و تحلیلی جامع قرار میدهند، اهمیتی انکارناپذیر دارند. آغداشلو درباره این نسل تنومند هنر ایران نوشته است: «بسیاری از اینان را دیگر کسی نمیشناسد و به یاد نمی آورد خیلیهایشان از غوغای خاک درگذشته اند و به خاک پیوسته اند، تعدادی کوچ کرده اند و رفته اند تا از یاد اینجا بروند و در یاد جای دیگری بمانند، عده ای هم با گردن فرازی مانده اند و عهد کرده اند تا نگهبان حیثیت کار کردن و مفید بودن باشند، بی اعتنا به اینکه در یاد کسی یا جایی بمانند یا نمانند و الباقی به آخرین حد سه کنج روحشان و اطاق کوچک و انباشته شان گزیده اند به امید کشف شدنی دوباره تا بازخواسته و فراخوانده شوند … چه باک از اینکه … بارهایشان به جای مناسبی یا به پایان راه نرسیده اند. راه پیمودن را که معنا داده اند …..»
گفتن و نوشتن از آثار بهمن محصص جز در حوزه‌های متفاوت نقد، آن هم نقدی دقیق و ماهرانه، بی‌فایده است. چه، اگر چیزی خارج از این حوزه گفتنی باشد آثار محصص، خود گویاتر و بارزتر از هرکس و هر چیز، تلخی و انزوای بی‌انتهایشان را فریاد می‌کنند، با زبانی صریح که نمی‌توان نشنید. فرقی نمی‌کند گیلانی باشیم یا اهل فلورانس، چند‌ساله باشیم و چه‌کاره، هر که باشیم و از هر کجا، محصص یقه‌مان را می‌گیرد و می‌نشاندمان تا ببینیم آن چه در اطرافمان ساخته‌ایم و جمع کرده‌ایم. آدم‌های محصص فشرده‌اند و تحقیرشده، با عضلاتی منقبض که انگار آنی است از هم بدرند و بریزند. با استخوان‌هایی بیرون زده از وحشت و چشم‌هایی که چشم نیستند. آدم‌های محصص، در زمان و مکانی بیرون از حالا و دور، در تاریخی بعد و بسیار بعدتر از حالا، بی گذشته و بی‌نشان، حسرتخوار روزگاران ازدست‌ رفته‌ای هستند که خود به عمد و از روی ضرورتی انگار از دستش داده‌اند و حالا بی‌حال و بی گذشته روی پس‌زمینه‌ای که هست و نیست تاب می‌خورند. محصص، آدم‌هایش را – ما را- در آینده‌ای محتوم، انگار پس از پایان گرفتن هر عصر و هر جنبش و هر دورانی به تصویر می‌کشد. تنها و تنها و تنها. تن‌های تنها. تن‌هایی که دیگر چندان هم تن نیستند. آدم‌ها و مینوتورهایی بی دست، بی پا و حتی گاه چندین پیکر درهم‌ریخته و ویران که تشخیص تنی واحد از میان آن‌ها چندان کار ساده‌ای نیست. مینوتورهایی حاصل خشم و خیانت، حاصل عشق‌های کج و کور، روابط بی‌سر‌انجام و بی‌اثر، حسادت، روابط جنسی آزار‌دهنده، جنگ و ویرانی، تراژدی‌هایی مدام و هرروزه و سرانجام، حاصلِ جراحتِ عمیقِ تیغ‌ها، این تیغ‌ها که ما، آدم‌های محصص، هر روز با هر حرف و نگاه بر تن و بازوی حریف می‌کشیم. جراحت محزون این تیغ‌های زنگ‌زده.
مینوتورهای محصص که در فضایی بی‌زمان و بی جغرافیا، در وضعیت‌هایی متفاوت اما همگی بی‌ثبات و انگار معلق دیده می‌شوند، حکایت از تعلیق زمان دارند. از نقطه‌ي صفری که در آن، زمان و تاریخ تعاریفشان را از دست داده‌اند و همه چیز برای همیشه معلق و ثابت مانده است، مگر ذهن. ذهنی سیال که در تضاد با سکون تنی که متعلق به آن است راه به هیچ آینده‌ای ندارد. زمان و جنبشی در کار نیست پس آینده‌ای هم وجود نخواهد داشت. ذهن، میان خاموشی و گذشته در رفت‌و‌آمد است و تلخی و تاریکی، دیوارهای گذشته را تَرک می‌دهند و حاصلِ آوار، خاموشی غلیظ غمباری است که مینوتورها و آدم‌های محصص را در خود فرو برده است. اساطیری بی‌زمان، بی تاریخ، بی داستان.
فصل اول
کلیات طرح
1-1) بیان مسئله تحقیق
ایران نیز به مانند سایر کشورهایی که از سنّت و میثاقی منحصربه‌فرد و دیرپا در هنر خود برخوردارند، در دهههای اخیر از موج سبکها و اندیشههای نوین برکنار نمانده است. نخستین بارقههای این نوجویی هنری را در اواخر دهۀ 1320 با تأسیس پایگاههای هنر نو (همچون «انحمن خروس جنگی»)، میتوان پیگیری کرد. بهمن محصص (1309-1389)، با آنکه بیشتر عمر خود را در خارج از ایران و در رم به سر برد، از زمرۀ هنرمندانی است که شکلگیری جنبش مدرن هنری در ایران وامدار تلاشهای فرهنگی و هنری آنان است. او در بدو تشکیل «انجمن خروس جنگی» به آن پیوست و مدّتی سردبیر هفتهنامۀ ادبی و هنری «پنجه خروس» بود. هر پژوهشی که به مسئلۀ ورود و تکامل جنبش مدرن در قلمرو هنر اخیر ایران بپردازد، ناچار بخشی از مطالعۀ خود را باید به جایگاه بهمن محصص در گسترۀ هنرهای ایران اختصاص دهد و این امر تحلیل آثار هنری این هنرمند ارزشمند ایرانی و تدقیق در آنها را میطلبد، به ویژه آنکه آثار متنوع هنری و فعالیتهای فرهنگی وی طیف وسیعی از هنرهای مختلفی چون نقاشی، مجسمهسازی، ترجمه و کارگردانی تئاتر را به خود اختصاص میدهد. این پژوهش با نام «بررسی زندگی و آثار بهمن محصص، هنرمند معاصر ایرانی» در پی روشن ساختن نقش بهمن محصص در عرصۀ هنر نو در ایران است و برای این منظور زندگی و آثار هنری وی را مورد بررسی موشکافانه قرار میدهد. مطالعات و بررسیها در این تحقیق درصدد یافتن پاسخ برای این پرسش محوری است که: «چگونه میتوان با تحلیل هنر و اندیشۀ بهمن محصص و نگاه خاص وی به زندگی و انسان از دریچهای مدرن، جایگاه این هنرمند نوگرا را در گسترۀ هنر معاصر ایران تعیین و تبیین کرد؟»
1-2) هدفهاي تحقیق:
نظر به اینکه این پژوهش زندگی و آثار بهمن محصص را از زاویۀ تحلیل و بررسی نحوۀ رشد و تکامل هنر نوگرا در ایران بررسی میکند، میتوان اهداف کلی و اختصاصی ذیل را برای آن قائل شد:
تشریح ورود زبان هنری نوین و تأثیر آن بر فضای فرهنگی جامعه.
اشاره به نخستین پایگاهها و محافل فرهنگی و هنری و توضیح تمایل هنرمندان نوگرا به تشکیل این نهادهای مستقل و عضویت و فعالیت در آنها.
گذری بر نخستین سبکهای مدرن هنری و گرایش هنرمندان جوان در گزینش بیانی متفاوت با ضوابط سنّتی یا آکادمیک پیشین.
بررسی نقش و جایگاه بهمن محصص در گردونۀ هنر نوگرای ایران و تأثیر وی در هنر معاصر ایران.
مروری بر زندگینامه و خاندان بهمن محصص و بررسی کارنامۀ هنری و فرهنگی وی.
تجزیه و تحلیل آثار نقاشی و مجسمهسازی بهمن محصص و تفحص در زبان هنری خاص وی.
1-3) اهمیت موضوع تحقیق و دلایل انتخاب آن:
هنر هر سرزمینی در روند رشد و بالندگیاش، نیازمند بستری نظری است تا به مدد آن نظام
زیباییشناسی و گفتمان حاکم بر هنر دوران را صورتبندی کند. در این راستا بررسی موشکافانۀ هنر و اندیشۀ هنرمندان برجسته و اثرگذار، یکی از مهمترین ضرورتهاست، چرا که هر پژوهشی بدون شناخت دقیق آثار مهم هنری یک سرزمین و درک اندیشهی فرا پشت آنها، از تحلیل جامع فضای هنری و سیر تکاملی آن و نیز تبیین ساختارهای نظری هنر به صورتی بسنده و کارآمد بازمیماند. از این رو پژوهشهایی از این دست که هنر و اندیشهی تک چهره‌های شاخص فرهنگی را موضوع بررسی دقیق و تحلیلی قرار
میدهد، اهمیت انکارناپذیر دارد. بهمن محصص نیز در جایگاه هنرمند تأثیرگذاری که بخشی از سابقۀ هنری دوران اخیر بر گردهی اوست، از این قاعده مستثنی نیست. به ویژه آنکه وی برخلاف بسیاری از
همنسلانش، از رجوع مستقیم به سنّتهای هنری گذشته میپرهیزد و زبان هنری خاص خود را در خلق آفرینشهای بدیعش پی میگیرد و به این ترتیب سبک هنری منحصربه‌فردی را شکل میبخشد که شایستۀ تجزیه و تحلیل و بررسیهای افزونتر است.
1-4) سؤالات يا فرضيههاي تحقيق (بیان روابط بین متغیرهای مورد مطالعه):
این پژوهش با عطف بررسی جریان هنر نوگرا در ایران و بازیابی جایگاه بهمن محصص و آثار وی در عرصۀ نقاشی و مجسمهسازی مدرن، درصدد یافتن پاسخ برای این پرسشهاست:
– هنر مدرن و مؤلفهها و سبکهای آن در چه فضایی و چگونه به ایران راه یافت و واکنش هنرمندان به آن چگونه بود؟
– نخستین بارقههای نوگرایی در هنر ایران را در آثار کدام هنرمندان باید جستجو کرد؟
– هنرمندان نوگرای ایرانی در راستای تحقق مفهوم مدرن هنر که برای این حوزه هویتی مستقل و غیر وابسته قائل میشود، به چه تلاشهایی دست زدند و نخستین نهادها و پایگاههای مرتبط با این گرایش چگونه و توسط چه کسانی پایهگذاری شد؟
– بهمن محصص، نقاش، مجسمهساز، مترجم و کارگردان تئاتر، در روند شکلگیری فضا و هویت جدید هنری چه نقشی ایفا کرد و به این جریان نوین چه واکنشی نشان داد؟
– در آثار نقاشی و مجسمهسازی بهمن محصص، چه نوع گرایشهای منحصربه‌فرد و بدیعی را میتوان جستجو کرد؟
– بررسی و تحلیل آثار و اندیشۀ هنرمندان برجستۀ معاصر به طور کلی و آثار و اندیشۀ خاص بهمن محصص به طور اخص، در تدوین و تشریح زبان هنری حاکم بر دوران چه جایگاهی میتواند داشته باشد؟
1-5) چهارچوب نظری تحقيق:
این پژوهش در چهار فصل تدوین شده است: فصل نخست به مطالعۀ طرح کلی پژوهش و فرضیات و ساختار فرمی آن اختصاص یافته است. در فصل دوم تاریخچه و نحوۀ شکلگیری هنر نوگرای ایرانی مورد بررسی قرار خواهد گرفت و در این راستا زیر فصل‌هایی به جزئیات رشد و تکامل هنر مدرن در ایران میپردازد، ازجمله نخستین پایگاهها و نهادهای فرهنگی که به طور مستقل در عرصۀ هنر تأسیس گردید؛ نخستین هنرمندانی که به این زبان نوین گرایش یافتند؛ تأثیرگذارترین هنرمندانی که سبکهای نو ورود را در آثار تصویری و یا مجسمهسازیهایشان به جامعۀ هنری ارائه کردند؛ مهمترین گرایشهایی که مؤلفههای مدرن را در بیان تصویری به کار گرفتند، آن دسته که به هنری التقاطی روی آوردند که آمیزهای بود از ضوابط سنّتی با دستاوردها و فرمهای مدرن و بالأخره هنرمندانی که زبان خاص خود را بدون توجه به سنّتهای پیشین در خلق آثار بدیعشان پیش گرفتند. در فصل سوم زندگی و فعالیتهای فرهنگی و هنری بهمن محصص، به عنوان هنرمندی تأثیرگذار در روند شکلگیری موج جدید هنری، تشریح میشود؛ و دست آخر در فصل چهارم مصادیقی از هنر بهمن محصص با استفاده از مصاحبه‌های مستقیم ایشان و مقالات نوشته‌شده توسط منتقدین و افراد صاحب‌نام مورد بررسی و تحلیل موشکافانه قرار خواهد گرفت تا سرانجام بیان هنری عمیقاً مدرن و فردی مختص به وی با وضوح بیشتری نقش وی را در عرصۀ هنر نوگرای ایران مشخص و مؤکد سازد. فصل پنجم به نتیجهگیری کلی اختصاص یافته است.
1-6) روش تحقیق:
این تحقیق با روش کلی تحلیلی، به شیوه‌ی کیفی و با رویکرد تصویری شکل می‌گیرد. در نتیجه چهارچوب نظری آن نیز همراه با رویکرد تصویری است.
1-7) پیشینه تحقیق:
دربارۀ شکلگیری جریان هنر مدرن و موج نوگرایی در ایران، کتابهایی در زبان فارسی و انگلیسی به قلم روئین پاکباز، آیدین آغداشلو، جواد مجابی و دیگر نویسندگانی که مطالب خود را اغلب در قالب مقالههای موضوعی عرضه کردهاند، موجود است. بیشتر منابعی که بهمن محصص را موضوع بررسی خود قرار دادهاند، به صورت مقالههایی دربارۀ هنرمند و برخی آثار وی، یا مصاحبههایی با شخص بهمن محصص دربارۀ نوع تفکر و زبان هنری اوست. کتابی از مجموعه آثار محصص در سال 1977 با مقدمۀ مختصر جوزپه سلواجی، منتقد ایتالیایی، در رم و به زبان ایتالیایی با ترجمۀ انگلیسی به طبع رسیده است که توصیف و نقدی است بر برخی آثار او. لیکن پژوهشی از این دست که اندیشه و هنر بهمن محصص را در پسزمینۀ تعیین و تشخیص جایگاه وی در هنر نوگرای ایران موضوع بررسی و مداقه قرار دهد، مسبوق به سابقه نیست.
1-8) روش تحقیق (گردآوری اطلاعات):
گردآوری اطلاعات به شیوۀ کتابخانهای صورت خواهد پذیرفت و از جستجوی اینترنتی نیز برای دستیابی به مقالات، به ویژه آن دسته از مقالاتی که در خارج از کشور نگاشته شدهاند، استفاده شده است. در مواردی اطلاعات مرتبط با زندگی یا هنر بهمن محصص، از طریق مصاحبۀ مستقیم با برخی از هنرمندان همنسل یا خویشان ایشان گردآوری و تهیه شده است.
1-9) روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
تجزیه و تحلیل اطلاعات بر مدار نظام زیباییشناسی و با عطف به نظریاتی که در باب هنر نوگرای ایرانی به طور کلی و هنر و اندیشۀ بهمن محصص به طور اخص، توسط صاحبنظران و منتقدان و نیز خود هنرمند عرضه شده است، صورت خواهد پذیرفت.

1-10) محدودیتها و مشکلات تحقیق
کتابی که به سیر تطور آثار هنری بهمن محصص، مجسمه و آثار تصویری، به طور مبسوط پرداخته باشد وجود ندارد و تنها کتاب در دسترس، به آثار اولیۀ او پرداخته و به زبان انگلیسی است که مجموعهای است از آثار تصویری و توضیحی بسیار گزیده دربارۀ نگرش این هنرمند. متأسفانه بهمن محصص در سال 1389 چشم از جهان فروبست و بنابراین امکان مصاحبۀ مستقیم از ایشان نیز حاصل نشد. اطلاعات گردآوری‌شده در این پژوهش حاصل مقالات و مصاحبهها و یک فیلم ویدئویی از این هنرمند ارزشمند ایرانی است که متأسفانه آن چنان که در خور اوست شناخته نشده است.
قبل از شروع موضوع و ورود به فصول اصلی لازم می‌دانم که توضیحی کوتاه درباره‌ی بعضی از واژگان و اصطلاحات استفاده‌شده در متن داشته باشم.
مدرن: مدرن به معنای رویارویی امروز با گذشته و یا مقابله‌ی پدیده‌های تازه با امور کهن و سنت‌هاست. واژه مدرن همراه با معانی اصلی آن یعنی «کنونی و امروزی» باقی مانده است رومانتیک‌ها در این زمینه می‌گویند «هنر مند باید مدرن باشد و مدرن بودن مسئو لیت و وظیفه ی اوست» (احمدی، 1380، صص 4,5).
مدرنیته: شروع آن در دوران رنسانس قرن 14 و 15 و 16 بوده است و مفهوم آن خردورزی انسان (امانیته) و محصول تفکر مدرنیته پس از 3 قرن منجر به مدرنیسم می‌شود؛ یعنی مدرن بودن و به همین دلیل «مدرنیست» را به عنوان برابر این واژه در زبان فارسی پیشنهاد کرده‌اند (م.آشوری، 1374، ص230).
می‌توان مدرنیته را چون حاصل مصدر در نظر گرفت و «امروزگی» خواند هر چند با توجه به تبار لاتین «مدرن» برابر درستی به نظر می‌آید ولی تمامی معناهای مدرنیته را نمی‌رساند (احمدی، 1380، ص 9).
مدرنیسم: (نو گرایی) به طور اعم اصطلاحی است که به روش و بیانی که ویژه روزگار نو باشد اطلاق می‌شود. در هنر و ادبیات، به معنای گسستن خودآگاهانه از گذشته و جستجوی قالب‌های جدید برای بیان است و به خصوص، بر جنبش‌های پیشتاز نیمه نخست سده بیستم دلالت می‌کند. مدرنیسم در هنرهای بصری، از یک رشته تحولات اجتماعی، فرهنگی و هنری اروپا در سده‌ی نوزدهم ناشی شد تلاش برای رهایی از بن بست هنر آکادمیک- که خود عصاره‌ی سنت طبیعت‌گرایی بود و هنرمندان نو جو را به تجربه‌های جدید کشاند. (پاکباز، 1378، ص 536).
به تعبیر ساندرو بُکولا: «مدرنیسم به مثابه یک عصر فرهنگی مستقل و دارای پارادایم خاص از حدود سال 1870 آغاز می شود و تحولی منسجم ، پیوسته و با معنا را نشان می دهد . ایده ی اساسی مدرنیسم – تصور واقعیت نامشهود و وحدت بنیادین کل هستی ، نظم عام و فراگیر نیروهای فیزیکی ، زیستی ، روانی و فکری – فرم و بیان هنری نوینی را ایجاب می کند. سیر تحول هنر مدرنیسم را می توان در مراحل
پیشا کلاسیک ،کلاسیک ، پسا کلاسیک ، منریسم و بارُک پیگیری کرد» (بُکولا، 1387، ص 12).
فصل دوم
ایران و مدرنیسم
2-1) آغاز جنبش نوگرایی در ایران
پس از جنگ جهانی اول، تحت تأثیر اوضاع جهانی و در پی جنبش‌های استقلال‌طلبی و ضد استعماری، ضرورت تغییر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در بسیاری از جوامع سنتی پیش آمد. این‌گونه جوامع عموماً الگوی تحولشان را در دنیای صنعتی غرب می‌جستند؛ و به خصوص، مظاهر جدید فرهنگی آن را بدون توجه به نیازهای واقعی خود جذب می‌کردند. حتی بسیاری از کارگزاران فرهنگی و روشنفکران این کشورها برای جبران عقب‌ماندگی، راه تقلید از دستاوردهای غربی را پیش می‌نهادند. چنین بود که مدرنیسم، مانند بسیاری از پدیده‌های دیگر به صورت سطحی و ظاهری در جوامع مزبور رسوخ کرد. جنبش نوگرایی در نقاشی ایران نیز- اگر چه از یک ضرورت اجتماعی و فرهنگی ناشی شد- مبتنی بر شناخت عمیق و انتخاب اصولی نبود. حدود نیم‌قرن از آغاز این جنبش می‌گذرد. طی این مدت بسیاری از هنرمندان ایرانی کوشیده‌اند خود را به طریقی با تحولات جهانی هنر معاصر همگام کنند؛ ولی هنوز هم مسئله‌ی انطباق الگوهای اقتباسی با شرایط درونی از مسائل حاد این جنبش است. نقطه آغاز جنبش نوگرایی در ایران را می‌توان سال 1320 شمسی دانست. در این سال حکومت رضاشاه سقوط کرد؛ ایران به اشغال نیروهای بیگانه درآمد؛ و جوّ اختناق پیشین شکسته شد. اندکی قبل تر، با مرگ کمال‌الملک -برجسته‌ترین نماینده هنر زمان رضاشاه- و با پیریزی دانشکده هنرهای زیبا روزگار سلطه‌ی مطلق راه و روش کمال‌الملک به سر آمده بود. آندره گدار -ایران‌شناس فرانسوی- سرپرستی دانشکده‌ی مزبور را بر عهده داشت؛ و چند معلم خارجی در کنار برخی از شاگردان سابق کمال‌الملک در آن به کار تدریس مشغول بودند. چند سالی بیش نگذشت که در نخستین نمایشگاه انجمن فرهنگی ایران و شوروی (1946م/1324 ش) آثاری با گرایش امپرسیونیسم رخ نمودند. در دانشکده هنرهای زیبا هنرجویانی چون مهدی ویشکایی (←تصاویر 1و2)، عبدالله عامری (←تصاویر 3و4)، احمداسفندیاری (←تصاویر 5و6)، منوچهر یکتایی(←تصاویر 7و8) و حسین کاظمی (←تصاویر 9و10) گامی فراترنهاده و به پست امپرسیونیسم جلب شدند. (پاکباز، 1378، 591)
تصویر 1-مهدی ویشکایی، تک چهره، 80 ×60، رنگ و روغن
تصویر 3- عبدالله عامری، 23×18، گواش، 1342
تصویر 4- عبدالله عامری، 23×17، گواش، 1357
تصویر 5- احمد اسفندیاری، منظرهپردازی، رنگ و روغن بر بوم
تصویر 6- احمد اسفندیاری، رنگ و روغن بر بوم
تصویر 7- منوچهر یکتایی، رنگ و روغن بر بوم
تصویر 8- منوچهر یکتایی، رنگ و روغن بر بوم
تصویر 9- حسین کاظمی، رنگ و روغن بر بوم
تصویر 10- حسین کاظمی، رنگ و روغن بر بوم
2-2) دوران شکوفایی نقاشی نوگرای ایران در دهههای 40 و 50 شمسی
سیر تحولات نقاشی معاصر ایران به طور کلی، به چهار دوره تقسیم میشود:
دوره اول: (1320/1942-1289/1911)
دوره دوم: (1337/1958-1320/1942)
دوره سوم: (1357/1978-1337/1958)
دوره چهارم: (1357/1978 تاکنون)
در این فصل دوران ورود و شکوفایی مدرنیسم در ایران مد نظر است که دورۀ سوم از طبقهبندی بالا را در برمی‌گیرد.
تقریباً 70 سال پس از شروع جنبش مدرنیسم هنری در غرب، پژواک آن به ایران رسید. این در شرایطی بود که نقاشان ایرانی همچنان از مکتب‌های سنتی و منسوخ اروپایی و ایرانی مایه گرفتند. گسترش دامنه‌ی جنگ جهانی دوم به ایران، رفتن رضاشاه و برقراری مختصر آزادی‌های اجتماعی مجالی برای نوجویی هنری پدید آورد. تغییر وضع سیاسی و دگرگونی جوّ فرهنگی توأم با آن (در پی حضور نیروهای متفقین در سال 1320 ه.ش)، نمایانگر آغاز دورههای جدید در نقاشی ایران بود. ایران ناگهان در معرض برخورد عقاید و ایدئولوژی‌های رنگارنگ قرار گرفت. روشنفکران با اشتیاق جویای راه‌های نو بودند، و با شوق بسیار به استقبال مفاهیم جدید می‌رفتند. پس دور از انتظار نیست اگر دهه‌ی 1320، عمدتاً آثاری اقتباسی از الگوهای اروپایی پدید آورده باشد. کنجکاوی تحریک‌شده، هنرمندان را به آزمودن شیوه‌های گوناگون -از امپرسیونیسم تا کوبیسم، از خیال‌پردازی‌های سورئالیستی تا شکل‌بندی‌های انتزاعی- سوق داد. خلاقیت و ابتکار در زیر موج تلاش برای جذب نگرش‌های نو و آموختن و تسلط یافتن بر اسلوب‌های جدید پنهان ماند.
ابتدا هنر «هنرکدهی هنرهای زیبا» کانون نوجویی محسوب می‌شد. در واقع، هنرجویان مشتاق -که از طریق مدرسان خارجی با آثار و زندگی پیشگامان هنر مدرن آشنا شده بودند- کوشش پیگیرانه‌ای را برای رها شدن از قیود سنتی آغاز کردند. برخی با نفی قالب‌های هنر رسمی زمان رضاشاه، الگوهای مطلوب خود را در آثار رئالیست‌های روس و امپرسیونیستهای فرانسوی یافتند؛ پرشورترینشان به



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید