وزارت علوم،تحقيقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پايان نامه تحصيلی در مقطع کارشناسی ارشد گرافيک
گرايش ارتباط تصويری
عنوان پايان نامه نظری
بررسی و تحليل نقوش تصويری خانه تاريخی عطروش شيراز
استاد راهنمای نظری
دکتر محمد معينالدينی
عنوان پايان نامه عملی
تصويرسازی کودک با الهام از نقشمايههای خانه عطروش
استاد راهنمای عملی
ويکتوريا کريمی
دانشجو
ليلا سهيلکيش
نيمسال دوم سال تحصيلی94-93
وزارت علوم،تحقيقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پايان نامه تحصيلی در مقطع کارشناسی ارشد گرافيک
گرايش ارتباط تصويری
عنوان پايان نامه نظری
بررسی و تحليل نقوش تصويری خانه تاريخی عطروش شيراز
استاد راهنمای نظری
دکتر محمد معينالدينی
عنوان پايان نامه عملی
تصويرسازی کودک با الهام از نقشمايههای خانه عطروش
استاد راهنمای عملی
ويکتوريا کريمی
دانشجو
ليلا سهيلکيش
نيمسال دوم سال تحصيلی94-93
تعهدنامه
اینجانب لیلا سهیلکیش اعلام میدارم که تمام فصلهای این پایاننامه و اجزاء مربوط به آن برای اولین بار (توسط اینجانب) انجام شده است.برداشت از نوشتهها،اسناد،مدارک و تصاویر پژوهشگران حقیقی یا حقوقی با ذکر مأخذ کامل و به شیوه تحقیقی و علمی صورت گرفته است.
بدیهی است در صورتیکه خلاف موارد فوق اثبات شود،مسئولیت آن مستقیماً به عهده اینجانب خواهد بود.حقوق مادی و معنوی این پایاننامه در مالکیت دانشگاه سوره است و انتشار یا بهرهبرداری کلی از آن با درخواست کتبی و موافقت مدیر تحصیلات تکمیلی دانشگاه سوره و با رعایت امانتداری و حفظ مالکیت اثر میسر میباشد.
استفاده موردی از برخی اطلاعات پایاننامه با ذکر مشخصات آن بلامانع است.
تشکر
لیلا سهیل کیش گرافیک کارشناسی ارشد
چکیده:
پژوهش حاضر به بررسیوتحلیل نقوش تصویری خانه تاریخی عطروش شیراز با هدف بازشناسی مبانی فرهنگی و زیباییشناختی نقاشیهای باقیمانده از خانه عطروش شیراز میپردازد.پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی بر پایه اسناد مکتوب و تصاویر بهجای مانده از خانه تاریخی عطروش میباشد و همچنین از روش میدانی و کتابخانهای و از طریق مشاهده مستقیم آثار و تصویربرداری به جمعآوری و تجزیه و تحلیل آثار و نمونههای تصویری مطابق با فرضیههای پژوهش پرداخته میشود.دامنه مطالعاتی 30 تصویر کاشیکاری شده در خانه عطروش مربوط به عصر قاجار و متعلق به تاجری مشهور به عطروش بوده است،در نقاشیهای خانه مجموعهای از مضامین مختلف ادبی،تاریخی و مذهبی تصویر شده است،همچنین نقوش انسانی متعددی که نقش مرد را در اکثر تصاویر شاهد هستیم و نقش زن که جایگاه مفهومی ویژهای را به خود اختصاص داده است. نتیجه پژوهش شناخت کارکردهای گوناگون و شناسایی گونههای مختلف و جایگاه انسان در تصاویر و… میباشد.
کلیدواژه:( ایران،قاجار،عطروش ،تصویر،شیراز)
فهرست مطالب:
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….1
فصل1)کلیات پژوهش
1-1) بیان مساله ……………………………………………………………………………………………………………………………………2
1-2)پیشینه …………………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-3) پرسشهای پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………….4
1-4) فرضیه …………………………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-5) اهداف تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………5
1-6) روش پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………………….5
فصل2) مبانی نظری پژوهش
2-1) زمینههای ظهور و شکلگیری حکومت قاجار …………………………………………………………………………..6
2-2) پادشاهان دوره قاجار …………………………………………………………………………………………………………………10
2-3) دوره نخستین قاجار و ارتباط آن با سنتهای پیشین ……………………………………………………………….12
2-4) هنر ایران در دوران قاجار ………………………………………………………………………………………………………….14
2-4-1) دوره زند،پیشینه سبک هنری قاجار در سده هیجدهم ……………………………………………………….15
2-4-2) نخستین مقطع سبک هنری قاجار،سلطنت فتحعلی شاه ……………………………………………………17
2-4-3) دومین مقطع سبک هنری قاجار،سلطنت محمدشاه و ناصرالدین شاه ……………………………….18
2-5) زمینههای فرهنگی هنر قاجار …………………………………………………………………………………………………..19
2-6) نقاشی دوره قاجار ………………………………………………………………………………………………………………………22
2-7) مکتب قاجار ……………………………………………………………………………………………………………………………….33
2-8) ویژگیهای نقوش تزیینی هنر و معماری دوره قاجار …………………………………………………………….37
2-9) مضامین رایج در نقاشی دوره قاجار …………………………………………………………………………………………42
2-10) تجزیه و تحلیل آثار نقاشی در دوره قاجار …………………………………………………………………………….46
2-11) دیوارنگاری در دوره قاجار ………………………………………………………………………………………………………47
2-12) موقعیت طبیعی شیراز …………………………………………………………………………………………………………..48
2-13) تاریخچه مختصر شیراز …………………………………………………………………………………………………………..53
2-14) محلات شیراز در عهد قاجار ………………………………………………………………………………………………….54
فصل سوم) یافتههای پژوهش
3-1) خانه عطروش …………………………………………………………………………………………………………………………….56
3-2) نماهای مختلف خانه عطروش ………………………………………………………………………………………………….57
3-3) موقعیت مکانی …………………………………………………………………………………………………………………………..58
3-4) ساختمان اصلی شمالی خانه عطروش …………………………………………………………………………………….59
3-5) بررسی آثار هنری قسمتهای مختلف بنا (کاشیکاری حیاط) ………………………………………………….61
3-6) حوضخانه ………………………………………………………………………………………………………………………………….97
3-7) ساختمان شمالی …………………………………………………………………………………………………………………….129
3-8) بررسی تحلیلی داده های پژوهش …………………………………………………………………………………………134
فصل چهارم) نتیجهپژوهش
نتیجهگیری ……………………………………………………………………………………………………………………………………….135
فهرست منابع
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….139
فهرست تصاویر
شکل1)نمایی از خانه عطروش ……………………………………………………………………………………………………………56
شکل2) نمای خانه عطروش از روبهرو ………………………………………………………………………………………………..57
شکل3) نمای خانه عطروش طبقه همکف …………………………………………………………………………………………57
شکل4) نمای خانه عطروش طبقه اول ………………………………………………………………………………………………57
شکل5) نمای سردر و ستون جلو خانه عطروش ……………………………………………………………………………….59
شکل6) نمای سردر ورودی خانه عطروش ………………………………………………………………………………………..59
شکل7) ستون ورودی …………………………………………………………………………………………………………………………60
شکل8) پادشاه ساسانی ……………………………………………………………………………………………………………………….62
شکل9) نادرشاه افشار ………………………………………………………………………………………………………………………….66
شکل10) جنگ رستم و اشکبوس …………………………………………………………………………………………………….70
شکل11) دو شخص در حیاط خانه …………………………………………………………………………………………………..72
شکل12) نبرد رستم و خاقان چین …………………………………………………………………………………………………..74
شکل13) یعقوب و فرزندان ………………………………………………………………………………………………………………..76
شکل14) دو تن از پادشاهان قدیم ……………………………………………………………………………………………………78
شکل15) دو شخص در خانه …………………………………………………………………………………………………………….80
شکل16) یکی از پادشاهان قدیم ………………………………………………………………………………………………………82
شکل17) شخص مجتهد ……………………………………………………………………………………………………………………85
شکل18) به چاه انداختن یوسف ………………………………………………………………………………………………………87
شکل19) پادشاهی یوسف …………………………………………………………………………………………………………………..89
شکل20) فروش یوسف در بازار …………………………………………………………………………………………………………..91
شکل21) سلیمان نبی …………………………………………………………………………………………………………………………93
شکل22) منظره شکار …………………………………………………………………………………………………………………………95
شکل23) سرباز …………………………………………………………………………………………………………………………………..98
شکل34) صاحب خانه در محل کار …………………………………………………………………………………………………….100
شکل25) صاحب خانه و مجتهد ………………………………………………………………………………………………………….102
شکل26) حضرت عیسی و مادرش ……………………………………………………………………………………………………..104
شکل27) مرد و زنی در خانه ………………………………………………………………………………………………………………106
شکل28) زولیخا و محاکمه یوسف ……………………………………………………………………………………………………..108
شکل29) شیخ صنعان و ترسا …………………………………………………………………………………………………………….110
شکل30) یوسف و ترنج …………………………………………………………………………………………………………………….112
شکل31) شیرین و فرهاد …………………………………………………………………………………………………………………..114
شکل32) یوسف و زولیخا …………………………………………………………………………………………………………………..116
شکل33) مجلس بزم ………………………………………………………………………………………………………………………..118
شکل34) بهرام و گل اندام …………………………………………………………………………………………………………………120
شکل35) لیلی و مجنون …………………………………………………………………………………………………………………….122
شکل36) شیرین و فرهاد …………………………………………………………………………………………………………………..124
شکل37) سرباز …………………………………………………………………………………………………………………………………126
شکل38) نمای قسمتی از حوضخانه ………………………………………………………………………………………………….128
شکل39) نمای کاشیکاری پایین حوضخانه ………………………………………………………………………………………..129
شکل40) نقش سرباز در ورودی کفشکن …………………………………………………………………………………………….129
فهرست جدول
جدول1) سردر ورودی خانه عطروش …………………………………………………………………………………………………59
جدول2) ستون ورودی ساختمان ……………………………………………………………………………………………………..61
جدول3) پادشاه ساسانی ……………………………………………………………………………………………………………………..65
جدول4) نادرشاه افشار ………………………………………………………………………………………………………………………..69
جدول5) جنگ رستم و اشکبوس ……………………………………………………………………………………………………….71
جدول6) دو شخص در حیاط خانه …………………………………………………………………………………………………….73
جدول7) نبرد رستم و خاقان چین …………………………………………………………………………………………………….75
جدول8) یعقوب و فرزندان ………………………………………………………………………………………………………………….77
جدول9) دو تن از پادشاهان قدیم ………………………………………………………………………………………………………79
جدول10) دو شخص در خانه …………………………………………………………………………………………………………….81
جدول11) یکی از پادشاهان قدیم ………………………………………………………………………………………………………84
جدول12) شخص مجتهد ……………………………………………………………………………………………………………………86
جدول13) به چاه انداختن یوسف ……………………………………………………………………………………………………….88
جدول14) پادشاهی یوسف ……………………………………………………………………………………………………………………90
جدول15) فروش یوسف در بازار …………………………………………………………………………………………………………..92
جدول16) سلیمان نبی …………………………………………………………………………………………………………………………94
جدول 17) منظره شکار ………………………………………………………………………………………………………………………..96
جدول18) سرباز …………………………………………………………………………………………………………………………………..99
جدول19) صاحبخانه در محل کار …………………………………………………………………………………………………….101
جدول20) صاحبخانه و مجتهد …………………………………………………………………………………………………………103
جدول21) حضرت عیسی و مادرش ……………………………………………………………………………………………………105
جدول22) مرد و زنی در خانه ……………………………………………………………………………………………………………..107
جدول23) زولیخا و محاکمه یوسف …………………………………………………………………………………………………….109
جدول24) شیخ صنعان و ترسا ……………………………………………………………………………………………………………111
جدول25) یوسف و ترنج ……………………………………………………………………………………………………………………113
جدول26) شیرین و فرهاد ………………………………………………………………………………………………………………….115
جدول27) یوسف و زولیخا …………………………………………………………………………………………………………………117
جدول28) مجلس بزم ……………………………………………………………………………………………………………………….119
جدول29) بهرام و گل اندام ……………………………………………………………………………………………………………….121
جدول30) لیلی و مجنون …………………………………………………………………………………………………………………..123
جدول31) شیرین و فرهاد ………………………………………………………………………………………………………………….125
جدول32) سرباز ………………………………………………………………………………………………………………………………..127
فهرست نمودار:
مضامین موجود در تصاویر حیاط و حوضخانه ………………………………………………………………………………..133
نقوش انسانی در تصاویر خانه عطروش …………………………………………………………………………………………….135
مقدمه
شهر شیراز یکی از کانونهای اصلی هنر نقاشی ایران در دوران زند و قاجار بود که با مطالعه آثار باقیمانده از آن دوران میتوان به شکل کاملتری از شناخت نقاشی ایرانی در آن دوران رسید. در میان آثار نقاشی باقیمانده از این دوران میتوان به خانههای تاریخی متعددی اشاره کرد که هر یک به فراخور خود ویژگیهای سبکشناختی و زیباییشناختی نقاشی دوران زند و قاجار را بازتاب میدهند. یکی از این خانهها، معروف به خانه عطروش است.
خانه قدیمی آقای حاج محمود عطروش معروف به منزل حاج میرزا محمدعلی فیروزآبادی از جالبترین و زیباترین خانههای قدیمی دوره قاجاریه از نظر کاشیکاری و نقاشی محسوب میگردد. محل آن در بازار حاجی انتهای کوچه زنجیرخانه قراردارد که نمونههای نفیسی از کاشیکاری مربوط به دوره قاجاریه در خانه عطروش نصب گردیده و از بهترین نمونه کاشیکاری هفت رنگ دوره قاجاریه محسوب میگردد.خانه عطروش از نظر شکل و فرم کاشیکاری جالب و منحصر به فرد محسوب میشود، منزل مذکور از نظر نقاشی و رنگ و روغن بر روی چوب، گچ، تابلوهای کاشیکاری، آجرکاری باید از نمونههای جالب هنری دوره قاجاریه محسوب داشت. ساختمان شمالی شامل یک تالار اصلی در وسط و دوگوشواره در طرفین آن در طبقه فوقانی و یک حوضخانه و دوگوشواره درطرفین آن در طبقه زیر میگردد که آنها را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
در این پایاننامه به کلیات پژوهش،مطالبی درباره دوره قاجار،شیراز در زمان قاجار، بررسی آثار هنری قسمتهای مختلف بنا شامل کاشیکاری دیوارهای حیاط و تابلوهای نقاشی و در انتها به نتیجه پژوهش و اینکه تصاویر خانه مذکور با چه مضامینی کار شده است و اینکه گونههای مختلف انسانی،حیوانی و گیاهی در چه جایگاهی قراردارند پرداخته میشود.
کلیات پژوهش
1-1) بیان مسئله
در دوره قاجار ایران شدیداً تحت تاثیر پیشرفتهای صنعتی و دیگر جاذبههای اروپایی قرارگرفت و از ورود افکار و محصولات آنها استقبال شد.این روند بر هنر ایران کمکم تأثیر گذاشت، اما بعضی از سنتهای پایدار بویژه در نقاشی بهجا ماند. مکتب نقاشی قاجار از دوره زند شروع شد و تا دوره قاجار و کمی پس از آن امتداد یافت. این شیوه به عنوان سبکی منسجم و مکتبی متشکل در نقاشی ایران ازجایگاه ویژهای برخوردار است که همه ویژگیهای موضوعی و کاربردی یک مکتب نقاشی را دارد. این شیوه بیشتر از تلفیق ویژگیهای هنر نقاشی سنتی ایرانی با عناصر و شیوههای نقاشی اروپایی شکل گرفت. هرچند آثاری نزدیک به این شیوه از دوره صفوی در ایران تاحدی مرسوم بود و فرنگیسازی نامیده میشد، اما ابتدا در دوره زند و در ادامه آن در دوره قاجار شکل مشخص خود را یافت.
خانه آقای حاج محمود عطروش معروف به منزل محمدعلی فیروزآبادی از زیباترین خانههای قدیمی دوره قاجاریه در شهر شیراز میباشد.در ورودی آن در دالان قراردارد و به مغرب باز میشود.این خانه قدیمی شامل یک رشته ساختمان در سمت شمال و یک رشته ساختمان در سمت مغرب میباشد. دیوار جنوبی و شرقی و نمای ساختمان شمالی کاشیکاری است و تابلوهای نفیس کاشیکاری مربوط به دوره قاجاریه در دیوار جنوبی و شرقی و حوضخانه آن نصب گردیده که از بهترین نمونه کاشیکاری هفت رنگ دوره قاجاریه محسوب میگردد.
ساختمان شمالی دوطبقه است و درگوشه شمال شرقی آن ده پله سنگی یکپارچه نصب شده که حیاط را به ساختمان مربوط میسازد،درگوشه شمال غربی نیز راهرویی تعبیه شده که به وسیله پلکان به کفشکن غربی ساختمان مربوط میشود.در زیر ساختمان شمالی حوضخانهای تعبیه و درطرفین حوضخانه دوگوشواره دیده میشود. حوضخانه کاشیکاری است و کاشیکاری آن نوع مخصوصی است که به کاشی خاتمسازی معروف است.ازاره گوشههای طرفین حوضخانه نیز کاشیکاری زیبای خاصی را دارد،ازاره سنگی بنا در سمت شمال و مغرب با ارتفاع 5/2 متر از قطعات سنگ یکپارچه تهیه و نصب گردیده است.
خانه عطروش ازنظر شکل و فرم کاشیکاری جالب و منحصر به فردی محسوب میشود، منزل مذکور از نظر نقاشی و رنگ و روغن بر روی چوب، گچ، تابلوهای کاشیکاری، آجرکاری باید از نمونههای جالب هنری دوره قاجاریه محسوب داشت. ساختمان شمالی شامل یک تالار اصلی در وسط و دوگوشواره در طرفین آن در طبقه فوقانی و یک حوضخانه و دوگوشواره در طرفین آن در طبقه زیر میگردد که آنها را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
در این پایاننامه با توجه به مبانی زیبایی شناختی هنر قاجار به بررسی آثار هنری قسمتهای مختلف بنا شامل کاشیکاری دیوارهای حیاط و تابلوهای نقاشی پرداخته میشود.
1-2) پیشینه پژوهش
پایان نامهای در مورد خانه عطروش کارنشده است ولیکن چون مربوط به دوره قاجار میباشد درباره قاجار مطالبی موجود میباشد، مثلا در زمینه نقد زیباییشناسی دوره قاجار توسط بهنام جلالی جعفری و درباره تاریخ و تمدن فرهنگ ایران احمد تاج بخش و یا سیدمحسن جوادی درباره هنر دوره قاجار و همچنین شاهرخ مسکوب درباره هنرنقاشیایران مطالبی را به ثبت رساندهاند. همچنین یعقوب آژند برروی نقاشان قاجار کارکرده است.جیان روبرتو اسکارچیا درباره هنر زند و قاجار،شیلا کنبای درباره نقاشی ایران کتاب دارند ولی درباره خانه عطروش هیچ نوشته مکتوبی دردسترس نمیباشد.
1-3) پرسشهای پژوهش
1-با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی خانه عطروش در زمان قاجار، نقاشیهای آن از چه ساختار و ماهیت فرهنگی و زیبایی شناختی برخوردارند؟
2-عناصرتصویری نظیر نقش انسان درنقاشیهای خانه عطروش به چه شکل است وچهجایگاهی دارند؟
1-4) فرضيه
1- آثار تصویری خانه عطروش بنا به ماهیت و کارکرد فرهنگی و اجتماعی خود درانواع متعدد با مضامین مختلفی کارشدهاند که همه آنها از نوعی ساختار زیباییشناختی مشابه و درعینحال هرکدام ازآنها مطابق باهدفی که دنبال میکنند از ویژگیهای خاص سبکشناختی مختص به خود برخوردارند.
2- در نقاشیهای خانه عطروش گونههای متعدد انسانی،گیاهیو حیوانی دیده میشود که در این میان انسان ازجایگاه برجستهای برخوردار است به ویژه تصویرزن جایگاه خاصی را درنقاشی ها به خود اختصاص میدهد.
1-5) اهداف تحقیق
تحلیل ویژگیهای زیباییشناختی آثار نقاشی باقیمانده در خانههای تاریخی شیراز
شناسایی نقش و جایگاه نقاشی در زندگی اجتماعی جامعه قاجار
شناخت رویکردهای گوناگون به هنر در دروان قاجار
1-6) روش پژوهش
روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است. پايه پژوهش از اين نظر برپايه اسناد مکتوب و تصاوير بهجاي مانده از خانه تاریخ عطروش مورد بحث قرار میگیرد.رويکرد توصيفي کمک ميکند تا فرآيند تحول نقاشي ايراني در نقاشیهای خانه عطروش مورد بررسی قرارگیرد وماهيت تحليلي آن در جستجوي علل و چرايي و همچنین بررسی ویژگیهای زیباییشناختی و سبکشناختی نقاشیهای خانه عطروش میپردازد.روش اصلي و پايه گردآوري اطلاعات در اين پژوهش به صورت کتابخانهاي ميباشد که مطابق با متغيرهاي اصلي پژوه هرکدام مورد بررسي قرار خواهندگرفت، ليکن به منظور بررسي و تبيين مصداقهاي مورد مطالعه قرارگرفته شده ازروش ميداني و ازطريق مشاهده آثار به جمعآوري و بررسي نمونههاي تصويري مطابق با فرضيههاي پژوهش پرداخته ميشود. درروش کتابخانهاي با مراجعه به بانکهاي اطلاعاتي و کتابخانهها مطالب مرتبط به متغيرهاي اصلي مطالعه ميشوند. درروش ميداني هم باتوجه به آثار نقاشي بهجاي مانده در خانه عطروش به روش مشاهده مستقیم به تجزیه و تحلیل آثار پرداخته میشود.در واقع روش گردآوری مطالب روش ترکیبی است یعنی در آن از روشهای کتابخانهای، تعریفی، توصیفی، مقایسهای استفاده میشود.
مبانی نظری پژوهش
2-1) زمینههای ظهور و شکلگیری حکومت قاجار
درک ظهور و بروز هرگونه فرهنگ،هنر و نوع جهتگیری،بهرهگیری ازعناصر و حتی رنگ درآثار هنری،توجه به مضامین و مفاهیم وحتی استفاده ازنمادها به شناخت این نوع زمینههای اجتماعی- سیاسی وابسته است.از زمانیکه امویان قدرت سیاسی را درجهان اسلام بهدست گرفتند،ایرانیان بهتدریج دریافتند که اسلام وتعالیم آن که قلبهای آنان راتسخیر کرده بود،باعملکرد حاکمان اموی تفاوتهای آشکاری دارد.به همین دلیل تلاش برای کسب استقلال سیاسی را آغازکردند.ایرانیان در مسیر کسب استقلال سیاسی نقش تعیینکنندهای در برافتادن حکومت اموی داشتند.با رویکارآمدن عباسیان وروشنشدن ماهیت غیراسلامی و رفتار تبعیضآمیز آنان،باردیگر تلاش برای کسب استقلال سیاسی ادامهیافت.درنتیجه از قرن سومهجری حکومتهایی درایران تأسیس شدند که هریک بربخشی ازکشور تسلط داشتند.این حکومتها در واقع استقلال سیاسی ایران را بنانهادند.با گذشت زمان این استقلال کاملتر شد بهطوریکه حتی بعضی ازاین دولتها مانند صفاریان،علویان طبرستان وآل بویه بادولت عباسی درگیرشدند و درعمل استقلال ایران را از سیاستهای این دولت به اثبات رساندند.در سیر تاریخی کشور ایران شاهد فراز ونشیبهای فراوانی بوده و درنتیجه این تحولات سیاسی- اجتماعی هنر و فرهنگ آن نیز دستخوشتغییراتیشدهاست.ازاین میان میتوان بهظهورحکومتهایی چون ترکان غزنوی،سلجوقیان،خوارزمشاهیان و مغولان تاظهور صفویه اشارهکرد.اما دوره صفویه با توجه به تاثیراتی که براوضاع سیاسی- اجتماعی ایران گذاشت و به تبع آن وضع و حال فرهنگی- هنری خاصی را بهوجودآورد و نیز بهدلیل تأثیر آن برجهتگیری فرهنگی و هنری دوره قاجار حائز اهمیت ویژهای است.دراواخر قرن نهم هجری قمری و درزمانی که حکومت نوادگان تیمور به خراسان محدود شده بود و در معرض تاخت و تاز ازبکان قرار داشت،حکومت سیاسی– مذهبی تازه ای در ایران آغاز شد که با اوجگیری آن،ایران به مرحله نوینی از تاریخ خود قدم گذاشت و رهبری این حرکت را خاندان صفوی بر عهده داشتند.صفویان خاندانی روحانی و مذهبی بودند که از اواخر دوره ایلخانان وارد عرصه اجتماعی شدند و به تدریج توجه گروههای وسیعی از مردم و حتی بعضی فرمانروایان را به خود جلب کردند.آنان که در ابتدا به تشکیل حلقههای صوفیانه در خانقاه اردبیل مشغول بودند به دلیل آشفتگی سیاسی ایران با کمک هواداران خود که بیشتر افراد چند قبیله بزرگ بودند وارد فعالیتهای سیاسی- نظامی شدند و سرانجام در سال 878 هجری شمسی توانستند به رهبری شاه اسماعیل حکومتی مقتدر را در ایران بنیانگذاری کنند.گرچه حکومت صفویان خصوصاً درزمان سلطنت طولانی شاهعباس اول باعث رونق و شکوفایی ایران شد اما در دوره ای حدود چهل سال حکومت شاه عباس اول با حمایتهای دربار به ویژه شخص وی،هنری پای به عرصه وجودگذاشت که تبلور هنر اسلامی و بهتعبیری هنر شیعی درایران بود.اوج این هنر را میتوان درآثار معماری،نقاشی و تذهیب،خوشنویسی و حتی فرش مشاهده کرد.اما از اوایل دوره صفویه ایرانیان با اروپاییها به تدریج آشنا شدند.علل مهم این آشنایی حضور استعمارگران دراقیانوس هند وخلیج فارس وهمچنین تمایل آنها برای گسترش ارتباط خود با ایران بود، هرچند که پادشاهان صفوی به ویژه شاه عباس اول نیز برای مقابله با رقیبانی چون عثمانی و پرتغال و نیز توسعه تجارت و دستیابی به سلاحهای جدید به ایجاد و گسترش ارتباط با کشورهایی نظیر انگلستان،فرانسه و آلمان تمایل زیادی نشان میدادند.بنابراین به مرور اروپاییها به عنوان سفیر،تاجر و جهانگرد به ایران وارد شدند و آشنایی ایرانیان با فرهنگ و تمدن اروپاییان افزایش یافت.سیاست شاه عباس درکشتار و کورکردن شاهزادگان و محصورکردن آنها درکاخ ها و درنتیجه فقدان جانشینانی لایق برای او،اختصاصدادن درآمد زمینهای دولتی به شخص شاه و امور نظامی و بنابراین کاهش فعالیتهای تولیدی و عمرانی در دورههای بعد باعث شد که پس از وی دولت صفوی رو به ضعف بگذارد.با بروز آشفتگی و ناامنی درکشور و اعتراض افغانهای ساکن در مشرق ایران،اصفهان به تصرف آنها درآمد و درسال1101 هجریشمسی دولت صفوی سقوط کرد.همسایگان ایران یعنی دولتهای روسیه وعثمانی نیز بااستفاده ازاین اوضاع درصدد تصرف قسمتهایی از خاکایران برآمدند (گودرزی.1388.22).
افغانها پس ازتصرف اصفهان درصدد برآمدند که بقیه مناطق کشور را نیز تحت سلطه خود درآوردند.این تمایل یک رشته جنگهای داخلی را درپی داشت،در همین زمان نادر ازایل افشار بهعنوان یک فرمانده نظامی و مدعی قدرت وارد صحنه شد وتوانست بهتدریج برقدرت خود بیفزاید،او سرانجام بااعلام پادشاهی خود حکومت افشار را بنیان گذاشت.نادرشاه گرچه توانست با غلبه برمدعیان حکومت و بیرونراندن بیگانگان کشور را از خطر تجزیه برهاند وحتی بهخاطر لشکرکشیهای بزرگ و معروفش به هند شهرت جهانی بیابد اما برای ایجاد رونق اقتصادی و تأمین آسایش مردم اقدامی نکرد و افزایش مالیاتها که برای تدارک و تجهیز سپاه صورت میگرفت موجب نارضایتی مردم شد،درحقیقت دولت نادرشاه یک دولت نظامی بود که بیش از هرچیز به قدرت فرماندهی شخص وی متکی بود بنابراین پس ازمرگ نادرشاه حکومت رو بهزوال گذاشت و عدهای ازبستگان او و فرماندهان نظامی و رؤسای ایلات برای دستیابی بهحکومت بایکدیگر درگیر شدند به همین دلیل تاظهور حکومت زندیه آثار هنری قابل توجهی ازنظر کمی و کیفی نیز دراین دوره مشاهده نمیشود.سرانجام حکومت بازماندگان نادر به خراسان محدود شد و ازمیان مدعیان دیگر کریمخان رئیس ایل ایرانی زند حکومتی را درشیراز تأسیس کرد.کریمخان روشی متفاوت با نادر در پیشگرفت.او که خود را وکیل الرعایا و نماینده مردم مینامید کوشید آرامش و امنیت را درکشور برقرار کند،در نتیجه سیاستهای کریمخان عدهای ازکسانی که مهاجرت کردهبودند بهکشور بازگشتند وکشاورزی،بازرگانی وفعالیتهای هنری تاحدی رونق یافت،باوجود این چون کریمخان برایخود جانشینی تعیین نکرده بود پس ازمرگ او باردیگر درگیری برسر قدرت آغازشد و مدت دو دهه ایران عرصه کشمکش افراد خاندان زند و سران ایلات دیگر به ویژه ایل قاجار شد.در این میان سرانجام آقامحمدخان قاجار توانست بر سایر مدعیان پیروز شود وحکومت قاجار را بنیانگذاری کند.میتوان گفت که دوره تاریخ معاصر ایران با تأسیس این حکومت به سال1173 هجریشمسی آغاز میشود.قاجارها ترک بودند و ازاواخر قرن نهمهجری یعنی پیش ازظهور صفویه افرادی ازآنها وارد فعالیتهای سیاسی نظامی شدند.درآثار تاریخنویسان از سکونت ایلقاجار درشمالغربی ایران،شام وسرانجام مازندران یادشده است.بههرحال باتوجه بهاینکه قاجارها چند قرن درحوزه فرهنگ و تمدن ایرانی به سربردهاند میتوان آنانرا ایرانی شده دانست (همان.23).
آقا محمدخان از همان ابتدا برای استقرار حکومت خود در برابر مخالفان و حتی کسانی که ممکن بود مخالفت و نافرمانی کنند دست به اعمال خشونتآمیز زد.او به سپاهیانش دستور داد مردم کرمان را به جرم این که لطفعلی خان را مدتی پناه داده بودند قتلعام و هزاران نفر را کورکنند و اموال آنان را به غارت ببرند،سپس برای تسلط بر تمامی کشور به خراسان که دردست نوادگان نادرشاه بود و نیز گرجستان که حاکم آن به اطاعت روسها در آمده بود لشکر کشید.آقامحمدخان در تفلیس نیز به سپاهیان خود اجازه داد تا به قتل و غارت شهر بپردازند.او برای از بین بردن امکان هرگونه مخالفتی حتی عدهای از بستگان خود را کشت و بدینترتیب توانست همه مدعیان حکومت را درگوشه وکنار کشور مطیع خود کند.در سال1174 هجریشمسی آقامحمدخان در تهران تاجگذاری کرد بلافاصله برای به اطاعت واداشتن حاکم گرجستان باردیگر بهسوی قفقاز رفت.سرانجام آقامحمدخان که هنوز دوسال ازپادشاهی او نگذشته بود در جریان لشکرکشی به قفقاز شبانه توسط چند تن از همراهانش به قتل رسید زیرا آنها شنیده بودند که شاه قاجار قصد دارد آنان را به قتل برساند (همان.23).
2-2) پادشاهان دوره قاجار
فتحعلی شاه:آقا محمدخان در دوران کوتاه پادشاهی خود حکومت را در خاندانی که از آن پس قاجاریه خوانده شد برقرارکرد از آن پس تا مدت130سال بسیاری از افراد ایل قاجار به مناصب و مشاغل حکومتی دست یافتند.آقامحمدخان که فرزندی نداشت برادرزادهاش فرزند حسینقلیخان را که به فتحعلیشاه معروف شد به جانشینی خود تعیین کرد،عباسمیرزا سرآمد فرزندان فتحعلی شاه بود آنچنان که بسیاری از مورخان او را لایقترین فرد خاندان قاجار دانستهاند،وی به عنوان جانشین فتحعلی شاه معرفی شد اما یکسال زودتر از پدر از دنیا رفت.فتحعلیشاه نیز فرزند عباسمیرزا یعنی محمدمیرزا را ولیعهد و جانشین خود کرد (گودرزی.1388.24).
فتحعلیشاه فرمان ساخت تاج جواهرنشانکیانی را صادرکرد تاجی که تمام شاهان سلسله قاجاریه پس از او بر سر نهادند.فتحعلیشاه همچنین دریافته بود که حمایت از معماری و هنر میتواند قدرت او را تحکیم بخشد، فتحعلی شاه به استفاده از چهرهنگاری درباری برای تبلیغ حکومت اشتیاق وافر داشت او نخستین سلطان ایرانی بود که فرمان داده چهرهاش را بر روی سکهها ضرب کنند .
محمدشاه: محمدشاه یکی از26 پسر عباسمیرزا به جای او بر تخت سلطنت نشست.پادشاهی 14ساله محمدشاه به دلیل حضور فردی دانشمند و مدبر به نام میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی در کنار او تحول در اداره امور کشور و حرکت حکومت به سوی استقلال و اقتدار را نوید میداد.حمایت دربار از معماری و دیگر هنرها همانند زمان فتحعلیشاه حمایتی سخاوتمندانه محسوب نمیشد،محمدشاه در خوشنویسی خاصه در نگارش نستعلیق بسیار مستعد بود (ورنویت.1383.96).
ناصرالدینشاه:چهارمین پادشاه قاجار ناصرالدینشاه فرزند محمدشاه بود که50 سال بر ایران حکومت کرد در زمان او روابط ایران با کشورهای اروپایی توسعه یافت.میرزا تقیخان امیرکبیر که در نخستین سالهای سلطنت ناصرالدین شاه مقام وزارت صدراعظمی داشت برای اصلاح امور کشور بسیار تلاش کرد.گسترش مناسبات با اروپا دو پیامد متفاوت را برای کشور به دنبال داشت:
1- از آن جا که گشودهترشدن درهای کشور به روی بیگانگان حساب شده و با برنامه نبود زمینه برای نفوذ سیاسی و اقتصادی بیگانگان در ایران فراهم شد و منافع کشور در معرض خطر قرار گرفت.
2-ارتباط با جوامع دیگر به ویژه اروپا موجب افزایش آگاهی مردم ایران و تمایل آنان به ایجاد تغییراتی در وضع سیاسی و اداری کشور شد به طوری که در اواخر حکومت ناصرالدینشاه مردم با تصمیمات نادرست حکومت به مخالفت برخاستند و نارضایتی در میان مردم خود را به شکلهای گوناگون نشان داد (گودرزی.1388.24).
گرایش به شیوه اروپایی به طرز فزایندهای در دربار رواج مییافت،او حتی در تصاویر تکی نیز با ظاهری متفاوت تصویر میشد.وی خلاف فتحعلیشاه و محمدشاه به جای ریش تنها سبیل داشت که احتمالاً این شیوه آرایش صورت تحت تأثیر اروپاییان و یا ملهم از تصاویر خاندان سلطنتی صفویه بود (ورنویت.1383.102).
مظفرالدینشاه:پس از ترور ناصرالدینشاه در سال 1313ه ق پسرش مظفرالدین به سلطنت رسید.مظفرالدینشاه که در زمان جلوس بر تخت پادشاهی چهل و پنج ساله بود طبعی متفاوت با پدرانش داشت،وی با وجود داشتن سن زیاد و زندگی در کانون تحولات فکری و سیاسی یعنی تبریز،فردی نرمخو و ناتوان در اداره امور کشور بود و باعث بوجود آمدن انقلاب مشروطیت شد که نقطه عطفی در تاریخ ایران به شمار میرود (گودرزی.1388.25).
پس از مظفرالدینشاه پسرش محمدعلی (حکومت27-1325 ه ق) به سلطنت رسید،او که تلاش می کرد مشروطیت را از میان بردارد خیلی زود از سلطنت خلع شد.آخرین پادشاه سلسله قاجار احمد شاه (حکومت 1342-1327 ه ق) بود که هنگام دستیابی به سلطنت تنها 11 سال داشت.در خلال نخستین جنگ جهانی ایران به تصرف قوای روس،بریتانیا و عثمانی در آمد.در سال 1339 ه ق کودتایی توسط رضاخان صورت گرفت او که بعد به رضاشاه پهلوی (حکومت 60-1344 ه ق) معروف شد به حکومت سلسله قاجاریه خاتمه داد (ورنویت.1383.104).
2-3) دوره نخستین قاجار (1264-1199) و ارتباط آن با سنتهای پیشین
فعالیت های هنرورزان و پیشه وران در ایران به طور سنتی ارتباط تنگاتنگ با اصناف کارخانه ها داشت.شیوه عمل کارخانه های سلطنتی در این زمان به رغم تعامل روزافزون ایران با روسیه و اروپا در سده هیجدهم و ابتدای سده نوزدهم هنوز شباهت چشمگیری به کارخانه های سلطنتی ادوار پیشین داشت.فتحعلی شاه قاجار برای امر مهم تهیه تک چهرههای مجلل و پیراسته و اشیاء بسیار تزیینی به منظور توزیع در ایالات مملکت و خارج بر کارکنان نقاشخانه اتکا داشت. گزارشی از وضعیت هنر در سالهای نخستین سلطنت فتحعلیشاه حاکی از درک محافل درباری است و پیداست هنر با این که پس از دوره صفوی دچار انحطاط شده بود در زمان فتحعلیشاه رونق چشمگیری یافته است (فلور.1381.92).
بهرهگیری شاه از تک چهرههای تمام قد به عنوان وسیلهای برای مرکزیت دادن به قدرت و تحکیم روابط دیپلمات با دولتهای خارجی،چهرهنگاری را در کانون هنرهای تجسمی دوران اولیه قاجار قرار داد.سر ویلیام اوزالی1 فرستاده انگلیس مینویسد:در سیمای خوش حالت و مردانه فتحعلیشاه می توانستم آن خصوصیاتی را که در چندین تصویر از او دیده بودم تشخیص بدهم.تک چهرههای بزرگ شاه را میتوان در هر شهری در بین ایرانیان یافت.این تک چهرهها بر روی بوم نقاشی و یا به صورت ریز نقش بر روی ورقهای کاغذ و یا قاب عینک و قلمدانها و حاشیه جعبهها کار شدهاند.همان طور که شارل تکسیه 2معمار و باستانشناس فرانسوی در بحث از نقاشیهای کاخ سلطانیه می نویسد:تمامی نقاشیهای کاخ سلطانیه بر اساس نقشه واحدی اجرا شده اند.به نظر میرسد که هر یک از نقاشیها با الزامات بعضی از حامیان رسمی ناچار به انطباق بوده است.یکی از نقاشیها باید به عنوان سرمشق تمام موضوعات از نوع خود قرارگرفته و سپس هم به صورت مینیاتور و هم به صورت نقاشی های تاریخی بزرگ عرضه شده باشد.یکسانسازی،تقلید و تکرار و تبعیت از قواعد و مفاهیم کارگاه از قوانین ضمنی نقاش خانه سلطنتی بوده است (همان.93).
گردهپاشی شیوهای بود که غالباً در تصویرپردازی نسخههای خطی برای انتقال طرحی از روی سطحی به روی سطحی دیگر به کار میرفت و از آن در اواخر دوره صفوی برای انتقال طرحها به روی سطوح گچی و اشیا لاکی استفاده میکردند و به احتمال زیاد به عنوان تمهیدی برای برگرداندن نقاشیها روی بوم هم بهکار میرفته است.عبداللهخان علاوه بر اینکه نقاشباشی فتحعلیشاه بود معمار دربار و نقاش میناکار چیرهدستی هم برشمرده میشد او بعضی از زیباترین تک چهرههای تمامقد فتحعلی شاه و دربار او را با رسانههای مختلف اجرا کرد و بر ساخت چندین عمارت سلطنتی نظارت داشت.میرزابابا هم در ایام نقاشباشیگری خویش نه تنها چندین نقاشی تمام قد از فتحعلیشاه اجرا کرد بلکه نقاشیهای زیبا و جلد لاکی دیوان خاقان،محفوظ در کتابخانه سلطنتی وینزور 3را نیز پدید آورد.مقایسه فنی رنگمایههای نقاشیهای روی بوم وسایر نقاشیها مثلاً روی کاغذ،گچ،لاک،مینا،چوب،پارچه و شیشه نشان میدهد که چگونه هنرمندان چند پیشهای چون عبدالله خان و میرزابابا از مواد و تکنیکهای مشابه در رسانههای مختلف هنری بهره میگرفتند.توانمندی بی نظیر نقاشان این دوره زبان تصویری سلطنتی را با هر یک از این رسانهها طوری دمساز کرد که نوعی انسجام کلی در تصاویر سلطنتی دوره نخستین قاجار پدید آورد.شرکت فعال فتحعلیشاه در فرآیند تولید سالهای نخستین دوره قاجار در ایجاد سبکها و شیوههای جدید هنری موثر و محوری بود.او برای کشیدن تک چهرههای خود حالت میگرفت و بر اجرای آنها نظارت میکرد مثلاً فتحعلیشاه در ایام حیات خود برای سنگ قبر مزارش دستور داد نقش برجسته او را روی سنگ مرمر حجاری کنند،وی شخصاً مراحل مختلف کار را بررسی میکرد (همان.97).
2-4) هنر ایران در دوران قاجار
مرزهای کنونی کشور ایران از دوران حکومت صفویان شناخته شده است که از سال 907 تا 1145 حکومت ایران را به دست داشتند،صفویه مذهب شیعه دوازده امامی را به عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد و همین امر موجب شد تا ایران از امپراتوری های عثمانی و مغول که سنی مذهب بودند متمایز شود.از اواخر قرن 12ه ق پس از سقوط سلسله صفویه و دوران کوتاه حکومت زندیه (1209-1163ه ق) قبیله ترکمن قاجار تحت رهبری آقا محمدخان (وفات 1212) قدرت داخلی را به دست گرفت وی آخرین پادشاه سلسله زندیه،لطفعلی خان را در سال 1209 ه ق در کرمان دستگیر و در بهار سال 1211ه ق به طور رسمی در تهران تاجگذاری کرد.تاجی که بر سر آقا محمدخان گذارده شد و نیز بازوبندی جواهرنشان آن در گذشته متعلق به لطفعلی خان بود علاوه بر اینها شمشیری را که در آرامگاه صفویان در اردبیل تبرک یافته بود بر کمر او بستند.سال بعد آقا محمدخان در اردوگاهش هنگامی که سرگرم جنگ با روسها بود به قتل رسید،پس از او برادرزادهاش علیشاه که در دوران ولیعهدی به باباخان معروف بود و به عنوان حاکم فارس در شیراز سکونت داشت به سلطنت رسید.حکومت فتحعلیشاه پس از چند دهه هرج و مرج در ایران به ثبات سیاسی رسید.حکومت فتحعلیشاه نیز همانند سلاطین عثمانی به دلیل سیاستهای توسعه طلبانه از سوی روسها تهدید میشد.پس از گسترش قدرت وی بر گرجستان و داغستان،روسها به ایران حمله کرده و ارمنستان و شمال آذربایجان را به قلمرو خود الحاق کردند.در سال 1227 قوای روس ارتش ایران را به شدت شکست داد که در نتیجه طی قرارداد گلستان (1228) قسمت زیادی از قلمرو ایران در شمال رود ارس از دست رفت.در سال 1243 جنگ با روسها مجدداً در گرفت و به موجب قرارداد ترکمنچای (1244) بخشهای دیگری از قلمرو ایران به روسها واگذار شد،این شکستها ایرانیان را به فکر انداخت که در صورت ادامه این جنگها باید شیوههای جنگی غربیها را یاد بگیرند.از این رو گرایش ایرانیان به غرب نخستین بار در زمینههای نظامی آشکار شد.پسر فتحعلیشاه ولیعهد عباس میرزا که به عنوان حاکم آذربایجان در تبریز سکونت داشت خاصه پس از سال 1225 که وظیفه برقراری ارتباطات خارجی به وی محول شد اطلاعات جامعی در مورد اروپا کسب کرد.عباس میرزا به نوسازی ارتش همت گمارد احتمالاً این تحول تحت تاثیر نظام جدید عثمانیان رخ داده بود.وی برای نظامیان لباس متحدالشکلی شبیه به یونیفرم ارتش روسیه در نظر گرفت اگرچه کلاه سنتی ایرانی همچنان به همان شکل حفظ شده بود (ورنویت.1383.95).
هنر در سلسله قاجار که از سال 1794/1208 تا 1925/1343 در ایران حکومت کرد،تداوم مستقیم هنرهای ادوار بلافصل پیشین (نادرشاه افشار 47-1736/60-1149 و سلسله زند 94-1750/1208-1163) نبود.هنر دوره قاجار نشانگر سه مشخصه و ویژگی بنیادی بود: جدایی روزافزون فرهنگ ایرانی از سنت عظیم اسلامی در نتیجه پیروزی تشیع و رقابت با امپراطوری عثمانی،ورود روزافزون عناصر هنر مردمی و عامیانه و وابستگی رشدیابنده به تأثیرات هنر غربی.هنر این دوره با اینکه از نظر کیفی در سطح پایینتر از هنر ادوار پیشین قرار داشت و از حیث شکوه و عظمت قابل مقایسه و همسنجی با آن نبود اما ویژگی و هویت کاملاً مستقلی را به نمایش گذاشت و میتوان هنر قاجار را به دسته تقسیم نمود:
2-4-1) دوره زند،پیشینه سبک هنری قاجار در سده هیجدهم
بازرگانان اروپایی در ایام سلطنت شاهعباس اول (1629-1587/1038-995) تولیدات و کالاهای ساخته شده غربی را از شرق وارد اصفهان کردند.شاه عباس دوم (67-1642/78-1052) در نیمه دوم سده هفدهم/یازدهم محمدزمان را به یک سفر اروپایی فرستاد او پس از اینکه تحت تأثیر کامل تکنیکهای نقاشی ایتالیایی قرار گرفت به ایران برگشت که میتوان او را نماد و رمزی از آشفتگی و آگاهی هنری به شمار آورد که در جدایی و تمایز خود هر چه بیشتر محلی و ایالتی گردید.هنرمندان ایران در پی ابزار و وسایل بیانی جدیدی بودند ولی آثار هنری آنها صرفاً تقلیدی از آب در می آمد.هنگامیکه سلسله صفوی قربانی شورشگران افغانی گردید مردم ایران از نظر روحی آشفته شدند و از حیث اقتصادی گرفتار بدترین نوع استثمار گردیدند.نارضایتی و حرکت علیه حکومت بیگانه بوسیله نادر که وابسته به طبقه فئودال بود رهبری شد و سیاستهای نادر در جهت خلاف منافع مردم بود و ضعف و نابسامانیهای اقتصادی مملکت را تشدید میکرد. نارضایتی و خیزش مردم در زمینه هنرها در تلاش برای ایجاد نوعی سبک نسبتاً رئالیستی متجلی شد برخی از عناصر جدید رئالیسم مردمی و عامیانه در چهرهنگاری های متعدد نادرشاه آشکار است.دو تصویر از نادر در نقاشیهای جنگ کرنال و چالدران در چهل ستون اصفهان حاکی از جدایی قابل توجه از سبک نگارگری سنتی است.تعدادی از نقاشیهای گلها و پرندگان همدوش با نوعی ملیگرایانه از نقاشی که از زمان نادر به بعد از علاقه و حمایت قابل اعتنایی برخوردار شد،رواج یافت و آثار عاشقانه و طبیعتگرایانه در تقابل شدید با سبک رئالیستی این دوره قرار گرفت.معماری این دوره از اصالت خالی است (معماری قرن هیجدهم/دوازدهم) جریان شدید مردمی که از نظر سیاسی شکل تلاش برای برگرداندن سلسله صفوی بوسیله بعضی از مدعیان به خود گرفت،به هیچ وجه در زمان نادر از بین نرفت بلکه در زمان جانشینان او بطور روزافزونی هنرها را تحت تأثیر خود قرار داد افسانه برگشت به سنن باستانی نیز نتوانست جریان تحولات هنری را بهبود بخشد.نتیجه این تلاشها نه برگشت مستقلانه به قوالب سنتی بود و نه اقتباس و اتخاذ آکادمیگری اروپایی بلکه به صورت فرعی غربگرایی باستانگرایانه در کسوت عامیانه متبلور شد (اسکارچیا.1376.38).
با مقدماتی که گذشت تکامل و تطور بعدی هنر ایران را میتوان به مقاطع متمایزی تقسیم کرد که نماینده و نشانگر سه مقطع مجزا است و با حکومتهای کریمخانزند (79-1750/ 93-1163) و فتحعلیشاه (1834-1767/50-1212) و ناصرالدینشاه (96-1848/1313-1264) تطبیق می کند.تلاش کریمخان در آثار بزرگ عام المنفعه شیراز(که در پی آن بود تا شیراز را اصفهان ثانی گرداند) یادآور تلاشهای شاهعباس در زمینه هنرها بود.در واقع سرتاسر سلطنت کریمخانزند را افسانه بازسازی و بهبود سیاسی و فرهنگی تمدن صفوی پوشانده است.خود کریمخان با خشوع تمام و به نام یکی از شاهزادگان صفوی لقب وکیل بر خود بست (یعنی وکیل شاهزاده مزبور).در همه نقاشی های دوره زند اجرای ولایتی و محلی به موضوعات عاشقانه و طبیعتگرایانه نوعی ویژگی میانه و معتدل و آشنایی داده و برخی از دستیابیهای شبه رئالیستی هم بدانها نوعی کیفیت پیش پا افتاده بخشیده که از ارزش آنها در مقام طرحهای زندگی روزمره کاسته است.گرایش و علاقه به ترکیب بندی سه بعدی البته در آغاز به گونه آزمایشی علاقه به نوعی چهرهپردازی را برانگیخت که در ادوار قبل ناشناخته بود.الگوها و قالبهای صفویه در دوره قاجار موجود بود و شیراز نیز از دوره صفوی یکی از مراکز مهم چهرهنگاری به شمار میرفت شیراز در دوره زندیه شاهد رشد گرایش به تلفیق و ترکیب قالبهای صفوی،سبک اساساً چهرهنگاری درباری اروپایی و ذوق و سلیقه عامیانه بود.نتیجه این تلفیق خامدستانه و خشن بود چون هنرمندان عهد زندیه به خاطر اصلاح تاکید مضاعف و مورد نظرشان بر سه بعدیت در صدد برآمدند تا ترکیببندی اثر را با وارد کردن عناصر عارضی تزیینی نظیر دستهای از گلهای دلانگیز رنگارنگ بر روی ردای پیکرهها،پارچهها و پردهها،چارچوبها و کفاتاقها تا حدودی روشن و دلچسب سازند.گاهی نیز بر روی روسری و جامه پیکرهها،مروارید و انواع جواهرات را نقاشی کردند (همان.41).
2-4-2) نخستین مقطع سبک هنری قاجار،سلطنت فتحعلیشاه
هنر ایران در زمان فتحعلیشاه آگاهانه از هنر دوره صفوی تاثیر پذیرفت و آن را به گونه جدیدی دگرگون کرد.این هنر ضمناً باستانگرا شد و تأثیراتی از غرب پذیرفت.در هنر زمان فتحعلیشاه بازگشت آشکاری به سنت وجود داشت.در تزیینات نیز گچبری هم به گونه طلایی و هم منقوش به رنگ لاجوردی به وفور به کار رفت.تأثیر اروپا در نگارستان همراه با چهرههای ریشدار خانواده شاه و در تلاش برای خلق اثاثه خانه به سبک امپراتوری ظاهر شد.حتی در انواع سنتی که به بی دقتی اجرا شده نیز میزانی از تخیل و تنوع وجود داشت. در تزیین رنگهای جدید وارد شد و رنگ سفید و زرد و نیز قوالب جدید نظیر خوشهها،گلدانهای گل و سفالینههای مزین به پیکره انسان به وفور به کار رفت.در معماری گاهی غلبه با تأثیرات مردمی و عامیانه بود و ملاحضات کاربردی تناسب جوی و آب و هوایی از ورود مفاهیم آکادمیک در فضای داخلی بناها جلوگیری کرد (اسکارچیا.1376.45).
فعل و انفعال سبک عامیانه،ذوق و سلیقه باستانگرایانه و تأثیر اروپا در نقاشی دوره قاجار و بالاتر از همه در نقاشی زیرلاکی که در قلمدانها به کار میرفت به چشم میخورد.این سبک به ویژه جهان وطنی بود و از ویژگیهای درباری محسوب میشد.کاربست سایه روشن و رواج فن چاپ (17-1816/32-1231) در زیباییشناسی هنر نگارگری انقلابی به وجود آورد.زبان ویژه آکادمیک غربی در نتیجه پیوندهای تنگاتنگ با اروپا با آگاهی و شناخت نوخاستهای از سنت بومی تلفیق و ترکیب یافت و صحنههای روزمره نقاشی متأخر قاجار را که الهام اصیل مردمی و عامیانه خود را کاملاً از دست نداده بود تحت تأثیر قرار داد.گرایش به چهرهپردازی روانشناختی در مثنیبرداری از عکسها به تحلیل رفت و نتیجه آن نیز تودهای از تولیدات هنری متناقض بود (همان.48).
2-4-3) دومین مقطع سبک هنری قاجار،سلطنت محمدشاه و ناصرالدینشاه
دوره سلطنت محمدشاه جانشین فتحعلیشاه از نظر هنری بیشتر دوره تحکیم بود تا تکامل،نقاشی این دوره چندان جذابیتی نداشت البته آثار لوطیعلیشیرازی را در این دوره نباید فراموش کرد که بزرگترین نقاش دوره خودش بود و انسجام هنری نقشپردازانه وی در میان معاصرینش تشخص خاصی بدو بخشیده است.نقاشیهای او از گلها نشانگر تعادل و توازنی چشمگیر بین سنت نقاشی ایران و زبان ویژه نقاشی شرق و غرب است.در زمان سلطنت طولانی ناصرالدینشاه نوآوریهایی اساسی در معماری مذهبی و معماری سنتی بازارها،حمامها و کاروانسراها صورت گرفت.آنچه در این دوره نو و تازه بود معماری شهری بود که حتی در زمینه اماکن نظامی،دروازهها و سربازخانهها بسیار خلاق و متخیلانه بود. میتوان به راحتی راه به منظرهپردازی و سبکهای شهرسازی و نیز عناصر خاص معماری اروپای شرقی از راه قفقاز و آسیای مرکزی به ایران وارد شده بازسازی کرد.تنوعهای ظاهری هم این عناصر اروپایی را نپوشانده و یا اقتباس کامل نکرده بلکه به آنها حالت و ویژگی محلی و بومی بخشیده است (اسکارچیا.1376.50).
محمدکمالالملک در اواسط قرن نوزدهم در کاشان متولد شد و در پانزده سالگی وارد دارالفنون شد.با تک چهرهای که از روی یک عکس کشید توجه شاه را به خود جلب کرد و پس از آن از حمایت شاه برخوردار شد و جانشین ناصرالدینشاه،مظفرالدینشاه هم از او حمایت به عمل آورد.در سال 4-1903/22-1321 اشتیاق او برای ایجاد زبان جدید هنری موجب شد تا راهی عراق شود و درباره رنگ های ظاهری شرقی مطالعه و تحقیق کند.او ده سال بعد تحت تاثیر روسو4 این ظاهرگرایی را به نفع طبیعت وانهاد.وی به تعلیم پرداخت و مدرسه صنایع مستظرفه را بنیان گذاشت.همه هنرمندان آکادمیک ایران به مدرسه او تعلق داشتند.حسین بهزاد یکی دیگر از نقاشان محقق ایرانی در اواخر قرن نوزدهم علاقه خاصی به نقاشی نگارگری ایرانی نشان داد و مخصوصاً حاج میرزا آقا امامی اصفهانی را باید زنده کننده نگارههای کهن ایران دانست (همان.55).

2-5) زمینههای فرهنگی هنر قاجار
ویژگیهای تزیینات و نقوش معماری و هنر دوره قاجار بر اساس بررسیهای تاریخی و تحولات اجتماعی،حاصل عوامل مختلفی است که تاثیرات آن را میتوان در هنر این دوره مشاهده کرد.نگاهی به شکوه،عظمت و هنر دوره صفویه،سفر دولتمردان و سیاستگذاران،هنرمندان و دانشجویان به اروپا و درک نسبی عقبماندگی اقتصادی،مدنی و فضای دمکراسی ایران در برابر غرب و دهها مورد دیگر از عواملی بود که در نهایت به صورت رنگ و فرم و فضا،ویژگی بصری و فضایی هنر دوره قاجار را شکل میدهند.حکومت صفویان اگر چه فاصلهای تاریخی با قاجاریه داشتند اما جلوههای درخشان هنر و تمدن از خود بر جای گذاشته بودند که قاجاریه نتوانست بر آن چشم ببندد.ضمن اینکه از دوره افول صفویه تا ظهور قاجار دوره درخشان دیگری وجود نداشت که بتواند همچون صفویه چشم دولتمردان قاجار را خیره کند،هم از این روست که کوشش برای تقلید از هنر دوره صفویه،نقاشی دیواری،شمائل کشی و پرترهسازی از شخصیتها و شاهان و شاهزادگان،نوع معماری،ستونها و ایوانها،بهرهگیری از نقوش و معدل رنگی آن دوره نیز از این علاقه یا رقابت سرچشمه میگیرد.چنانچه در کاخها و مساجد و ابنیه دوره قاجار حتی نقوش و طرحها و تزییناتی یافت میشوند که کوشش شده است عیناً از دوره صفویه تقلید شوند.اما نکته حائز اهمیت این است که این نوع رقابت،به علاقه و حیرانی در حد گرته برداری سطحی منجر میشد و حاصل آن اگر چه در مجموع خلق هنری خاص با کاراکتر و شخصیت ویژه دوره قاجار بود اما در عوض به دلیل برخی از مسائل و زیرساختهای اجتماعی- فرهنگی و باورهای هستیشناسانه که در مجموع زمینه ظهور هنر را شکل میدهند هنر دوره قاجار دارای تشتت ها،چند گفت و گویی،سطحینگری و دارای فاصله با هنر فاخر و برخوردار از نوعی شتابزدگی در کسب جلوهها و مظاهر هنر و فرهنگ غرب گردید.هنرمند این دوره در مورد پرداختن به هنر سنتی و هنر گذشته خود نیز همین برخورد را دارد.به همین دلیل است که وقتی به نقوش انتزاعی و اسلیمیها و شبه اسلیمیها و ختاییها و گل بتهها میپردازد غالباً سطحی و خام است و امکان پرداختن به عمق مفاهیم آنها را نمییابد زیرا اصولاً انتخاب اسلیمی و ختایی و به طور کلی نقوش آبستره و انتزاعی در هنر سنتی اسلامی- ایرانی که اوج زیبایی آن را در دوره صفویه میتوان دید درک باطن و حقیقتی است که هنرمند را به گزینش چنین بیانی در عالم فرم و رنگ رهنمون میسازد.هنرهای دینی،اسلامی،ایرانی،اشیاء و اشکال و صورتهای گوناگون را از هیات ملکی خارج میکردند،صورت و کالبد ناسوتی را از آنها میگرفتند و هیأتی ملکوتی به آنها میبخشیدند.اشیاء به حقیقت ملکوتی خود رجوع داده میشدند تا آیینه جمال و جلال ازلی باشند.هنر دوره قاجار از یک طرف و در بسیاری موارد درگیر دستمایه تقلید و تکرار پیشینیان خود است و از طرف دیگر عمدتاً در مواجه با دعوت به تسلیم در برابر وضعی است که سوغات غرب برای او به ارمغان آورده است به همین دلیل است که اعتنای جدی به سنت نیز ندارد و هنر شبه سنتی و شبه قدسی آن یا به تفنن ویا به بدعت سطحی جز در موارد بسیار استثنایی روی آورد و دیگر ساحات هنر و تفکر خاموش ماند.در همین راستا سفر دولتمردان و سیاستگذاران ایرانی به اروپا نیز تأثیرات بسیار زیادی بر فرهنگ رایج در دربار و برنامه ها و سیاستهای آنها داشت،اما به دلیل نوع نگاه شاهان و بزرگان قاجار در سفرهای خویش به اروپا که اغلب در حد سفرهای سیاحتی و تفریحی بود و دستاوردهای آنها جز سفرنامههای سطحی و خرید و وارد کردن ابزار و ادواتی که بیشتر سوغات به شمار میآمد برخورد با تمدن غرب به دستاورد منسجم،درخشان و منطقی دیگری نینجامید.در این میان عدم فراهم ساختن زمینههای لازم برای تغییرات اساسی در جامعه،فرصتطلبی بسیاری از صاحب منصبان،شیفتگی و حیرانی در مقابل غرب به جای برخورد سنجیده و هوشمندانه و عدم اهتمام جدی دولتمردان به تغییرات اساسی و ضروری در شئونات مختلف جامعه را نیز باید به دلایل ذکر شده افزود (گودرزی.1388.30).
هنرمند دوره قاجار همچون سیاستمداران و دولتمردان آن دوره در برابر هجوم تمدن جدیدی که مظاهر آن حتی گاه در حد سوغات و هدایا به داخل کشور وارد میشد نتوانست صورت کلی فرهنگ خود را حفظ کند و به ناچار بعضی از اجزای منفک شده از اصل را نگه داشت و بیآنکه به نامتجانس بودن این اجزا بیندیشد در کنار اجزایی از فرهنگ و تمدن غرب قرار داد.در این میان گرتهبرداری از فرهنگ و تمدن غرب به شکل ظهور برخی از آداب سطحی و افراطی گاه به شکل استفاده از لباس خاص،کلاه و کراوات و اصطلاحات فرنگی،در ابتدا اصطلاحات فرانسه،خود را نشان میداد. هرچند نگاه و برخوردهای برخی از چهرهها را در این نظام مانند امیرکبیر،قائم مقام فراهانی و حتی عباسمیرزا باید استثنا دانست.بر این اساس دوره قاجار باورهای متفاوت و گاه متناقضی را درون خود جای داده است،نقاط و مواد قابل تأملی مانند نگاه نوستالژیک و رقابتجویانه با صفویه اما از منظری اشرف منشانه،تظاهر به تمدن با بهرهگیری از مظاهر و دریافتهای سطحی از غرب و دهها عوامل دیگر فضایی نسبیگرا در دوره تقریباً طولانی حکومت قاجار فراهم ساخت و هنر این دوره را نیز از خود متأثر کرد که بیش از هر چیز وجه میانمایگی و پریمیتیف آن قابل تأمل است.هرچند این گونه نیست که هنر قاجار به دلیل مقوله میان مایگی به طور کلی هنری سخیف باشد بلکه پریمیتیف بودن آن هم معمولا دلنشین و صمیمانه است،ضمن این که مواردی مانند نوآوری،کوشش برای تنوع و برخی از ویژگیهای هنر فاخر به صورت جرقههای کوتاه و کوچکی در زوایای پیدا و پنهان آن قابل مشاهده است که به صورتی بسیار کوتاه و کم وسعت چشم را خیره میکند اما به سرعت نیز فرو مینشیند (همان.31).
آشنایی ایرانیان با شرایط اقتصادی،اجتماعی،سیاسی و فرهنگی اروپاییان که ازدوره صفویه آغاز شدهبود در ابتدای حکومت قاجاریه به دلایل زیر گسترش بیشتری یافت:
1- توجه بیشتر کشورهای اروپایی به ایران برای دستیابی به



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید