وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد صنایع دستی
(گرایش طراحی و تولید)
عنوان پایان نامه:
پژوهشی پیرامون نحوهی تجلی ویژگیهای شخصیتی امام علی(ع) در نقاشی قهوهخانهای
استاد راهنمای نظری:
دکتر عبدالکریم عطارزاده
عنوان پایان نامه عملی:
تصویرگری زندگی امام علی (ع) با توجه به قابلیتهای نقاشی قهوهخانهای برای ارائه در فضای عمومی
استاد راهنمای عملی:
دکتر کاظم چلیپا
دانشجو:
ریحانه نوروزی
نیمسال اول 94-93
تقدیر و سپاسگزاری
پیش از هر آغازی لازم است از سرآغاز و پایان هر کاری، دوست و همراه همیشگیام، خداوند مهربان تشکر کنم.
پس از آن، کمال تقدیر و تشکر را از تلاش و زحمات ارزشمند استادان محترم آقای دکترعطارزاده، آقای دکتر چلیپا، آقای حمید شانس و آقای دکتر هوشیار داشته و از درگاه ایزد منان دوام عزت و سلامت این بزرگواران را آرزومندم.
همچنین لازم میدانم از حمایت بیدریغ خانواده عزیزم و دوستان مهربانم که در انجام این پایاننامه مرا یاری کردند، سپاسگزاری نموده و دعای خیر خود را نثار ایشان کنم.
ریحانه نوروزی
بهمن 1393
فهرست مطالب
عنوان
صفحه مقدمه: …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول کلیات1ـ1 بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………………….31ـ2 فرضیه و سئوالات کلیدی تحقیق……………………………………………………………………………………………………….41ـ3 اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………..41ـ4 روش تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………41ـ5 پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………..4
فصل دوم: نقاشی قهوهخانهای2ـ1 تعریف و وجه تسمیه نقاشی قهوهخانهای……………………………………………………………………………………………..102ـ2 تاریخچه و عوامل شکلگیری نقاشی قهوهخانهای………………………………………………………………………………..122ـ3 موضوعات نقاشی قهوهخانهای……………………………………………………………………………………………………………….172ـ3ـ1 موضوعات مذهبی……………………………………………………………………………………………………………………………..172ـ3ـ2 موضوعات رزمی و حماسی………………………………………………………………………………………………………………192ـ3ـ3 موضوعات بزمی………………………………………………………………………………………………………………………………….192ـ4 ویژگیهای نقاشی قهوه خانهای……………………………………………………………………………………………………………202ـ4ـ1 ایرانی بودن و مردمی بودن……………………………………………………………………………………………………………….202ـ4ـ2 پرهیز از واقعگرایی…………………………………………………………………………………………………………………………..212ـ 4ـ3 اصل روایتگری………………………………………………………………………………………………………………………………….222ـ 4ـ 4 پرهیز از عمقنمایی و عدم پرداختن به سایه روشن…………………………………………………………………….232ـ 4ـ5 اصالت در چهرهسازی……………………………………………………………………………………………………………………….232ـ4ـ6 هویت و شناسنامه دار بودن…………………………………………………………………………………………………………….242ـ5 سبک و روش………………………………………………………………………………………………………………………………………..252ـ5 ـ1 ترکیب بندی……………………………………………………………………………………………………………………………………262ـ5 ـ2 به کار بردن پرسپکتیو مقامی…………………………………………………………………………………………………………262ـ5 ـ 3 رنگها و مفاهیم سمبلیک آنها……………………………………………………………………………………………………272ـ5 ـ4 نور و سایه………………………………………………………………………………………………………………………………………272ـ6 هنرمندان نقاشی قهوهخانهای…………………………………………………………………………………………………………….28فصل سوم: ویژگیهای شخصیتی امام علی (ع)3ـ 1 زندگانی على بن ابی طالب(ع)………………………………………………………………………………………………………….313ـ2 در اقلیم سخن…………………………………………………………………………………………………………………………………….333ـ 3 در قلمرو خِرد…………………………………………………………………………………………………………………………………….333ـ 4 در نظام اخلاق……………………………………………………………………………………………………………………………………343ـ 5 در امور اجتماعی و میدان عمل………………………………………………………………………………………………………..37 فصل چهارم: نحوهی تجلی ویژگیهای شخصیتی امام علی(ع) در نقاشی قهوهخانهایمقدمه فصل چهارم …………………………………………………………………………………………………………………………………….464ـ1 تابلوهای مربوط به مبارزهی حضرت علی(ع) با عمرو بن عبدود………………………………………………………….474ـ1ـ1 تابلوی نبرد حضرت علی (ع) و عمرو بن عبدود از محمد مدبر……………………………………………………..504ـ1ـ2 تابلوی نبرد حضرت علی(ع ) و عمرو بن عبدود از عباس بلوکیفر……………………………………………….524ــ2 تابلوهای مربوط به ماجرای جنگ خیبر و رشادتهای امیر مؤمنان علی(ع)……………………………………544ـ2ـ1 تابلوی جنگ تاریخی خیبر اثر عباس بلوکیفر…………………………………………………………………………………584ـ2ـ2 تابلوی جنگ خیبر اثر حسن اسماعیلزاده……………………………………………………………………………………….624ـ 2ـ3 تابلوی جنگ خیبر از محمد فراهانی……………………………………………………………………………………………….654ـ 2ـ4 تابلوی جنگ خیبر از امیرحسین قائم مقامی………………………………………………………………………………….664ـ2ـ5 تابلوی جنگ تاریخی خیبر از حسین همدانی………………………………………………………………………………….684ـ3 آثار نقاشی قهوهخانهای مربوط به ماجرای لیلة المبیت………………………………………………………………………..704ـ3ـ1 تابلوی لیلة المبیت از محمد فراهانی………………………………………………………………………………………………..724ـ4 آثار نقاشی قهوهخانهای مربوط به غدير خم و جانشيني بر حق علي(ع)……………………………………………..734ـ4ـ1 تابلوی غدیرخم از محمدرضا حسینی……………………………………………………………………………………………….754ـ4ـ2 تابلوی غدیر خم از محمد فراهانی…………………………………………………………………………………………………….784ـ5 نقاشیهای قهوهخانهای با موضوع همدردی و کمکرسانی حضرت علی(ع) به مردم و ضعفا……………..794ـ5ـ1 تابلوی نقاشی قهوهخانهای از حسن اسماعیلزاده با موضوع «از علی آموز اخلاص عمل»………………844ـ5 ـ2 اثری از حسین همدانی با موضوع «یتیم نوازی حضرت علی(ع)»………………………………………………….864ـ5 ـ3 تابلوی یتیم نوازی از احمد خلیلی…………………………………………………………………………………………………..894ـ5 ـ4 تابلوی یتیم نوازی از حسن اسماعیلزاده………………………………………………………………………………………..904ـ 6 نقاشی قهوهخانهای با موضوع شمایلنگاری و مجالست حضرت علی(ع)…………………………………………….914ـ6ـ1 تابلوی منسوب به حسین قوللر آقاسی با موضوع: حضرت علی(ع)- مالک اژدر………………………………984ـ6ـ2 تابلوی شمایل حضرت علی(ع) و حسنین از حسین همدانی…………………………………………………………..1014ـ6ـ3 مراجعت حضرت امیر(ع) از جنگ جمل مالک اشتر نخعی و عمار یاسر و اصحاب دیگر…………………1024ـ6ـ4 تابلوی حضرت علی(ع) و حسنین از حسین همدانی………………………………………………………………………1034ـ6ـ5 تابلوی حضرت علی(ع) و حسنین(ع) از جواد عقیلی……………………………………………………………………….1064ـ7 تابلوهای مربوط به داستان جوانمرد قصاب…………………………………………………………………………………………..1074ـ7ـ1 تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر…………………………………………………………………………………………1104ـ7ـ1ـ1 بخش اول تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر…………………………………………………………………..1104ـ7ـ1ـ2 بخش دوم تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر…………………………………………………………………..1114ـ7ـ1ـ3 بخش سوم تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر………………………………………………………………….1124ـ7ـ1ـ4 بخش چهارم تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر………………………………………………………………1134ـ7ـ1ـ5 بخش پنجم تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر………………………………………………………………..1154ـ7ـ1ـ6 بخش ششم تابلوی جوانمرد قصاب اثر عباس بلوکیفر………………………………………………………………..1174ـ7ـ2 تابلوی جوانمرد قصاب اثر فتحالله قوللر آقاسی………………………………………………………………………………..1184ـ7ـ2ـ1 بخش اول تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی…………………………………………………………………1184ـ7ـ2ـ2 بخش دوم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی……………………………………………………………….1194ـ7ـ2ـ3 بخش سوم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی……………………………………………………………..1194ـ7ـ2ـ4 بخش چهارم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی…………………………………………………………..1204ـ7ـ2ـ5 بخش پنجم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی………………………………………………………………1204ـ7ـ2ـ6 بخش ششم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی………………………………………………………………1214ـ7ـ2ـ7 بخش هفتم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی………………………………………………………………1214ـ7ـ2ـ8 بخش هشتم تابلوی جوانمرد قصاب فتحالله قوللر آقاسی……………………………………………………………..1224ـ7ـ3 تابلوی جوانمرد قصاب اثر حسن اسماعیلزاده………………………………………………………………………………….1254ـ7ـ3ـ1 بخش اول تابلوی جوانمرد قصاب اثر حسن اسماعیلزاده…………………………………………………………….1264ـ7ـ3ـ2 بخش دوم تابلوی جوانمرد قصاب اثر حسن اسماعیلزاده……………………………………………………………1274ـ7ـ3ـ3 بخش سوم تابلوی جوانمرد قصاب اثر حسن اسماعیلزاده…………………………………………………………..1274ـ7ـ3ـ4 بخش چهارم تابلوی جوانمرد قصاب اثر حسن اسماعیلزاده……………………………………………………….1284ـ8 نقاشیهای قهوهخانهای با موضوع شهادت حضرت على(ع)………………………………………………………………….1294ـ8ـ1 تابلوی به مسجد رفتن حضرت علی(ع) در شب نوزدهم ماه رمضان اثر حسن اسماعیلزاده………….1334ـ8ـ2 تابلوی شب ضربت خوردن حضرت علی(ع) اثر حسن اسماعیلزاده………………………………………………..1354ـ9 تابلوهای مربوط به نبرد حضرت علی(ع) با موجودات افسانهای ………………………………………………………….1364ـ9ـ1 تابلوی نبرد حضرت علی(ع) و اژدها از حسن اسماعیلزاده……………………………………………………………..1414ـ9ـ2 تابلوی نبرد حضرت علی(ع) و اژدها در تنگه بربر از حسن اسماعیلزاده………………………………………..1434ـ9ـ2ـ1 تصویر مرکزی: نبرد حضرت علی(ع) و اژدها ……………………………………………………………………………….1434ـ9ـ2ـ2 بخش دوم: یتیمنوازی حضرت علی(ع)…………………………………………………………………………………………1444ـ9ـ2ـ3 بخش سوم: کندن درب خیبر توسط حضرت علی(ع)………………………………………………………………….1454ـ9ـ2ـ4 بخش چهارم: نبرد حضرت علی(ع) و جنیان………………………………………………………………………………..1454ـ9ـ2ـ5 بخش پنجم: به نبرد حضرت علی(ع) و عمربن العبدود……………………………………………………………….1464ـ10 سیر حوادث مهم زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع) در تابلویی از حسین همدانی…………………………1494ـ10ـ3ـ1 تصویر مرکزی: شمایل حضرت علی(ع) و همراهان……………………………………………………………………1494ـ10ـ3ـ2 بخش دوم: جنگ خیبر………………………………………………………………………………………………………………1514ـ10ـ3ـ3 بخش سوم: کمک حضرت علی(ع) به محرومان………………………………………………………………………..1514ـ10ـ3ـ4 بخش چهارم: لیله المبیت…………………………………………………………………………………………………………..1524ـ10ـ3ـ5 بخش پنجم: همراهی پیامبر(ص)………………………………………………………………………………………………1534ـ10ـ3ـ6 بخش ششم: کمک به محرومان…………………………………………………………………………………………………1534ـ10ـ3ـ7 بخش هفتم: یتیم نوازی……………………………………………………………………………………………………………..1544ـ10ـ3ـ8 بخش هشتم: کمک به محرومان………………………………………………………………………………………………..1564ـ10ـ3ـ9 بخش نهم: کمک به محرومان……………………………………………………………………………………………………1564ـ10ـ3ـ10 بخش دهم: حضرت علی(ع) در حال سخنوری…………………………………………………………………….. 157
4ـ4ـ1 بخش یازدهم: واقعه ضربت خوردن حضرت علی(ع)………………………………………………………………………..158
فصل پنجم: تحلیل و استنتاج5ـ1 تحلیل و بررسی نهایی آثار …………………………………………………………………………………………………………………..1615ـ2 نتیجه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..169گزارش کار عملی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..171فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
چکیده لاتین………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
فهرست تصاویر192
200فصل دوم: نقاشی قهوهخانهایشکل 2ـ1: قهوهخانه، نام هنرمند: حسن اسماعیلزاده، 140 در 230 سانتیمتر………………………………………..11شکل2ـ2: قسمتی از یک پرده درویشی، میرزا مهدی نقاش شیرازی، 128در 198س.م، رنگ و روغن روی بوم، محفوظ در مجموعه سعدآباد…………………………………………………………………………………………………………
16شکل2ـ3: پردهخوانی در روز تعطیل، محمد حمیدی80 در120س.م…………………………………………………………16شکل2ـ4: شب معراج، جواد عقیلی، اندازه 70x 100 س. ، محفوظ در مجموعه عقیلی ………………………….18شکل2ـ5 : کشته شدن دیو به دست گیسیابانو، حسن اسماعیلزاده، 130 در 90 س.م……………………………19شکل2ـ6: مصیبت کربلا، محمد مدبر، 201 در 251 س.م، محفوظ در موزه رضا عباسی………………………….21شکل2ـ7 : جنگ حضرت علی اکبر با کفار در روز عاشورا، حسن اسماعیلزاده، 150در 250 س.م…………24شکل2ـ8 : تقاص گرفتن کیکاووس از سیاوش، قوللر آقاسی، 110 در 177 س.م، محفوظ در موزه رضا عباسی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
25فصل چهارم: نحوهی تجلی ویژگیهای شخصیتی امام علی(ع) در نقاشی قهوهخانهایشکل4ـ1: نبرد حضرت علی(ع) و عمرو بن عبدود، محمد مدبر، محفوظ در مجموعه عقیلی…………………….51شکل4ـ2: نبرد حضرت علی(ع) و عمرو بن عبدود، عباس بلوکیفر، محفوظ در مجموعه عقیلی……………….53شکل4ـ3: جنگ تاریخی خیبر، عباس بلوکیفر، محفوظ در مجموعه فرهنگی سعدآباد…………………………….58شکل4ـ4: جنگ خیبر، حسن اسماعیل زاده………………………………………………………………………………………………..62شکل4ـ5: جنگ خیبر، محمد فراهانی…………………………………………………………………………………………………………65شکل4ـ6 : جنگ خیبر، امیرحسین قائم مقامی……………………………………………………………………………………………66شکل4ـ7: جنگ تاریخی خیبر، حسین همدانی، محفوظ در مجموعه عقیلی……………………………………………..68شکل4ـ8: لیله المبیت، محمد فراهانی…………………………………………………………………………………………………………72شکل4ـ9: غدیرخم، محمدرضا حسینی، محفوظ در مجموعه عقیلی………………………………………………………….76شکل4ـ10: غدیر خم، محمد فراهانی…………………………………………………………………………………………………………..78شکل4ـ11: از علی آموز اخلاص عمل، حسن اسماعیل زاده، محفوظ در بنیاد استاد حسن اسماعیلزاده…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
85شکل4ـ12: یتیم نوازی حضرت علی (ع)، حسین همدانی………………………………………………………………………….87شکل4ـ13: یتیم نوازی، احمد خلیلی………………………………………………………………………………………………………….89شکل4ـ14: یتیم نوازی، حسن اسماعیل زاده……………………………………………………………………………………………..90شکل4ـ15: حضرت علی(ع) ـ مالک اژدر، منسوب به حسین قوللر آقاسی، محفوظ در موزه رضا عباسی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
99شکل4ـ16: حضرت علی(ع) و حسنین، حسین همدانی، محفوظ در مجموعه عقیلی……………………………….100شکل4ـ17: مراجعت حضرت امیر(ع) از جنگ جمل مالک اشتر نخعی و عمار یاسر و اصحاب دیگر، حسن اسماعیلزاده، مجموعه شخصی استاد کاظمپور ……………………………………………………………………………….
101شکل 4ـ 18: حضرت علی (ع) و حسنین، حسین همدانی، محفوظ در مجموعه عقیلی……………………………103شکل4ـ19: حضرت علی (ع) و حسنین(ع)، سیدجواد عقیلی، محفوظ در مجموعه عقیلی……………………….105شکل4ـ20: جوانمرد قصاب، عباس بلوکیفر، محفوظ در مجموعه عقیلی…………………………………………………..109شکل4ـ20ـ1: اولین بخش از تابلوی جوانمر قصاب، عباس بلوکیفر…………………………………………………………..111شکل4ـ20ـ2: بخش دوم از تابلوی جوانمر قصاب، عباس بلوکیفر……………………………………………………………..112شکل4ـ20ـ3: بخش سوم از تابلوی جوانمر قصاب، عباس بلوکیفر…………………………………………………………….113شکل4ـ20ـ4: بخش چهارم از تابلوی جوانمر قصاب، عباس بلوکیفر………………………………………………………….114شکل4ـ20ـ5: بخش پنجم از تابلوی جوانمر قصاب، عباس بلوکیفر…………………………………………………………..115شکل4ـ20ـ6: بخش ششم از تابلوی جوانمر قصاب، عباس بلوکیفر……………………………………………………………116شکل4ـ21: جوانمرد قصاب ، فتح الله قولر، محفوظ در مجموعه موزه رضا عباسی…………………………………….117شکل4ـ21ـ1: تصویر سمت راست اولین بخش و تصویر سمت چپ بخش دوم از تابلوی جوانمرد قصاب، فتح الله قولر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
119شکل4ـ21ـ2: تصویر سمت راست بخش سوم و تصویر سمت چپ بخش چهارم از تابلوی جوانمرد قصاب، فتح الله قولر ……………………………………………………………………………………………………………………………………..
120شکل4ـ21ـ3: تصویر سمت راست بخش پنجم و تصویر سمت چپ بخش ششم از تابلوی جوانمرد قصاب، فتح الله قولر……………………………………………………………………………………………………………………………………….
121شکل4ـ21ـ4: بخش هفتم از تابلوی جوانمرد قصاب، فتح الله قولر……………………………………………………………..122شکل4ـ21ـ5: آخرین بخش تابلوی جوانمرد قصاب، فتح الله قولر………………………………………………………………123شکل4ـ22: جوانمرد قصاب، نام هنرمند: حسن اسماعیل زاده…………………………………………………………………….125شکل 4ـ22ـ1: اولین بخش از تابلوی جوانمرد قصاب، حسن اسماعیل زاده……………………………………………….126شکل4ـ22ـ2: بخش دوم از تابلوی جوانمرد قصاب، حسن اسماعیل زاده…………………………………………………..127شکل4ـ22ـ3: بخش سوم از تابلوی جوانمرد قصاب، حسن اسماعیل زاده…………………………………………………128شکل4ـ22ـ4: آخرین بخش از تابلوی جوانمرد قصاب، حسن اسماعیل زاده……………………………………………..129شکل4ـ23: به مسجد رفتن حضرت علی(ع)، شب 19رمضان، حسن اسماعیلزاده………………………………….132شکل4ـ24: شب ضربت خوردن حضرت علی(ع)، حسن اسماعیلزاده……………………………………………………..134شکل4ـ25: نبرد حضرت علی(ع) و اژدها، حسن اسماعیلزاده، محفوظ در بنیاد حسن اسماعیلزاده……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
140شکل4ـ26: نبرد حضرت علی (ع) و اژدها در تنگه بربر، حسن اسماعیلزاده…………………………………………….142شکل4ـ26ـ1: یتیم نوازی، بخش دوم تابلوی نبرد حضرت علی (ع) و اژدها در تنگه بربر، حسن اسماعیلزاده………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
144شکل4ـ26ـ2: کندن درب خیبر، بخش سوم تابلوی نبرد حضرت علی(ع) و اژدها در تنگه بربر، حسن اسماعیلزاده…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
145شکل4ـ26ـ3: نبرد حضرت علی(ع) و جنیان، بخش چهارم تابلوی نبرد حضرت علی(ع) و اژدها در تنگه بربر، حسن اسماعیلزاده………………………………………………………………………………………………………………………
146شکل4ـ26ـ4: نبرد حضرت علی(ع) و عمر بن عبدود، بخش پنجم تابلوی نبرد حضرت علی(ع) و اژدها در تنگه بربر، حسن اسماعیلزاده………………………………………………………………………………………………………………….
147شکل4ـ27: زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی، محفوظ در موزه رضا عباسی…………………148شکل4ـ27ـ1: شمایل حضرت علی(ع) و همراهان، تصویر مرکزی تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی………………………………………………………………………………………………………………………………..
150شکل4ـ27ـ2: جنگ خیبر، بخش دوم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی…………..151شکل4ـ27ـ3: کمک حضرت علی(ع) به محرومان، بخش سوم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
152شکل4ـ27ـ4: لیلة المبیت، بخش چهارم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی……..153شکل4ـ27ـ5: همراهی پیامبر(ص)، بخش پنجم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
154شکل4ـ27ـ6: کمک به محرومین، بخش ششم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
155شکل4ـ27ـ7: یتیم نوازی، بخش هفتم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی…………155شکل4ـ27ـ8: کمک به محرومان، بخشی هشتم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
156شکل4ـ27ـ9: کمک به محرومان، بخش نهم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
157شکل4ـ27ـ10: حضرت علی(ع) در حال سخنرانی، بخش دهم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی………………………………………………………………………………………………………………………………
158شکل4ـ27ـ11: ضربت خوردن حضرت علی(ع)، بخش یازدهم تابلوی زندگانی پر افتخار حضرت علی(ع)، حسین همدانی……………………………………………………………………………………………………………………………………………
159
مقدمه:
نقاشی قهوهخانهای به واسطهی هنرمندانی مردمی، در دورهی قاجار از دل اجتماع برخاست و راه خود را باز کرد تا بتواند موضوعاتی را که دغدغهی مردم بود، به تصویر بکشد. در میان موضوعات مذهبی که بسیار مورد توجه مردم و نقاشان بود، به واسطهی ارادت ویژهی شیعیان به حضرت علی(ع)، داستانهای زندگی ایشان بسیار نقاشی شده است. با توجه به شخصیت ویژه و بارز این بزرگمرد تاریخ اسلام، این سوال به ذهن میرسد که، از میان بیشمار ویژگیهای شخصیتی این الگو و اسوه بزرگ شیعیان، کدام ویژگیها، در آثار هنرمندان قهوهخانهای نمود بیشتری پیدا کرده است؟ در پژوهشی که پیش رو دارید، سعی شده، بسیاری از این نقاشیها به صورت مجزا در یک مجموعه جمعآوری شوند. تا از طریق معرفی تابلوهایی با مضامین زندگی امام علی(ع)، علاوه بر تجزیه و تحلیل هنری آنها، ویژگیهای شخصیتی آن حضرت از طریق بررسی تابلوها و شرح داستانها بیان شود. بر همین اساس در پژوهش فوق، تعداد بیست و هفت تابلوی نقاشی قهوهخانهای مرتبط با این موضوع و اطلاعات مربوط به آنها از طریق کتابخانهای و میدانی گردآوری و معرفی شده است.
در این رساله، با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی و تاریخی، پس از معرفی نقاشی قهوهخانهای در فصل دو و توضیحات مختصری در مورد زندگی و خصوصیات شخصیتی حضرت علی(ع) در فصل سوم، در چهارمین فصل، در خصوص هر کدام از این آثار ابتدا توضیحاتی پیرامون موضوع داده شده، سپس تجزیه و تحلیلهایی با توجه به انطباق آنها با موضوع، عناصر آنها و روایت داستانها انجام شده است. پس از تمام این جستجوها نتیجهی به دست آمده مبنی بر این بود که، در میان انبوه خصوصیات مثبت شخصیتی حضرت علی(ع)، نقاشان قهوهخانهای به شجاعت، سخاوت و فداکاری ایشان که تماماً متاثر از ایمان قلبی به خداوند است، توجه بیشتری کرده و این سه ویژگی تقریبا در تمامی تابلوها مطرح شده است.

فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- بیان مسئله
خیالینگاری یا نقاشی قهوهخانهای از نمونههای ارزشمند نقاشی ایرانی است، که با توجه به تغییرات اساسی هنر در زمان قاجار، در بطن اجتماع زاده شد و برخلاف جريانهاي نقاشي آکادميک، با حفظ اصالت به رشد روزافزون خود خارج از حوزه ي هنر رسمي ادامه داد.
اين گونه نقاشي که آمال و علايق ملي، اعتقادات مذهبي و روح فرهنگ خاص لايههاي مياني جامعهي شهري زمان خود را باز ميتاباند، تحت تأثير مجالس عزاداري امامان به ویژه امام حسين(ع)، مجالس پهلواني، حماسي، نقّالي و هم چنين شرايط خاص اجتماعي پا به عرصه گذاشت. موضوعات مذهبی همچون زندگی ائمه و بزرگان دین اسلام همواره دغدغهی بسیاری از هنرمندان نقاش این مکتب بوده است، چنانچه آثار زیادی با الگوبرداری از اینگونه مسائل خلق شدهاند. ولی جای بسی تعجب است که این هنر کمتر به صورت تخصصی مورد توجه قرار گرفته و همچنان بسیاری از جنبههای آن بررسی نشده است و از آن جمله باید اشاره کرد که اطلاعات جامعی در مورد شیوههای پرداختن به دورههای متنوع زندگی امام علی(ع) و خصوصیات ایشان از طریق نقاشیهای این مکتب وجود ندارد.
با توجه به اصالت موضوعات و مردمی بودن نقاشی قهوهخانهای، ضرورت دقت و تمرکز بیشتر بر روی آن احساس میشود. با در نظر گرفتن ارادت مسلمانان به وی‍ژه شیعیان به حضرت علی(ع) و جاذبه، دافعه و تاثیرگذاری زندگی ایشان، هنرمندان نقاش به ویژه در نقاشی قهوهخانهای از موضوعات مرتبط با ایشان بهرهی بسیاری بردهاند، ولی این موضوعات و روشهای تجلی ویژگیهای ایشان به درستی مورد مطالعه قرار نگرفته است و نیاز به بررسی جامع و عمیقتر آنها ضروری مینماید. بر این اساس پژوهش فوق سعی دارد با شناسایی، معرفی و مطالعهی زندگی امام علی(ع) از منظر محتوایی، کاربردی، فرمی و معنایی در مکتب قهوهخانه، از آنها برای نمایش موضوعات ویژهي زندگی این بزرگوار در فضاهای عمومی امروزی الگو بگیرد.
1-2- فرضیه و سئوالات کلیدی تحقیق
با توجه به خصوصیت بزرگنمایی در نقاشی قهوهخانهای، این سئوال مطرح میشود که، چه خصوصیاتی از شخصیت امام علی(ع) و به چه صورت در این مکتب برجستهنمایی شده و در مرکز توجه بوده است؟
با در نظر گرفتن ویژگی خاص نقاشی قهوهخانهای که کاربرد آن در مکانی عمومی چون قهوهخانه بوده است، این سئوال به ذهن میرسد که، آیا میتوان کاربری عمومی جدیدی متناسب با دنیای امروز، جهت حفظ این هنر مردمی، برای آن به وجود آورد؟
1-3- اهداف تحقیق
هدف اصلی پروژه مطالعهی گستردهی ویژگیهای شخصیتی امام علی(ع) در نقاشی قهوهخانهای برای الگو گرفتن در نقاشی فضاهای عمومی میباشد.
1-4- روش تحقیق
تحقیق فوق، بر اساس هدف از نوع بنیادی بوده و بر مبنای ماهیت و روش از نوع توصیفی، تحلیلی و تاریخی است. در این تحقیق سعی میشود ضمن استفاده از روش کتابخانهای، با مشاهدهی آثار و تکیه بر آراء صاحبنظران از طریق مصاحبهی تخصصی و تجزیه و تحلیل نمونههای موجود، پژوهشی میدانی، جهت دستیابی به هدف صورت گیرد.
1-5- پیشینه تحقیق
با توجه به جستجوهای انجام شده در منابع گوناگون مطالعاتی، در میان انبوه تحقیقات پیرامون نقاشی قهوهخانهای تقریبا هیچ پژوهشی به صورت اختصاصی زندگی امام علی(ع) را در این مکتب بررسی ننموده است و این مهم میتواند از نکات عمده تفاوت رسالهی فوق با سایر آثار باشد. در میان تمام پژوهشها میتوان از نمونههایی که به مقولههای مذهبی و حماسی در نقاشیهای این مکتب اشاره دارند و در آنها آثار مرتبط با زندگی امیرالمؤمنین(ع) نیز وجود دارد، نام برد. شایان ذکر است که با در نظر گرفتن سابقه دیرینه و اهمیت تصویرگری کتاب در ایران و وجود دو کتاب ارزشمند حملهی حیدری و خاوران نامه که به طور اخص به رشادتها، دلاوریها، جنگها و نکات ویژه شخصیت و زندگی امام علی(ع) پرداخته و بارها تصویرگری شدهاند؛ در حوزهی نگارگری پژوهشهای بیشتری صورت گرفته که به طور حتم میتوانند در پیشبرد روند این تحقیق در دو بخش عملی و نظری بسیار مؤثر واقع شوند. مشخصات برخی پژوهشهای مرتبط با پروژه حاضر به شرح زیر است:
– احمدی شاپور آبادی، اکرم، بررسی عناصر نمادین هنر شیعی در نسخ خطی خاوراننامه و حملهی حیدری، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، 1391.
نسخ خاوران نامه و حمله حيدري که از برترين حماسه هاي مذهبي ايران هستند، به بخشهایی از زندگی حضرت علي(ع) و وصف خصوصیات اخلاقی ایشان مي پردازند و تاثير عقايد شيعي به روي مضامين و عناصر بهکاررفته در نگاره هاي این نسخ مشهود ميباشد. به عقیده نگارندهی رسالهی فوق نگارههاي موجود در اين دو نسخه سهم قابل توجهي در توصيف و تبيين عقايد شيعه دارند و در برگيرندهي باورهاي شيعي هستند. چرا که تشيع در طول تاريخ، همواره براي اعلام و اظهار وجود در تنگنا بوده و نتوانسته آزادانه عقايد و اعتقادات خود را مطرح كند. همين خاصيت در جوهر بيان هنري نيز وجود دارد كه باعث شده است هنرمند در آثارش امري را به صورت صريح بيان نكند؛ بلکه از ايما، اشاره، كنايه و نشانه استفاده نمايد. لذا با بررسي عناصر و نشانه هاي موجود در آثار هنري، مي توان به تاثير تفکر و انديشه شيعي پي برد. با توجه به این مهم در این رساله سعی شده با بررسي عناصر و نشانههاي موجود در این دو نسخه به تاثير تفکر و انديشه شيعي پي برده و عناصر قابل تمايز عقايد شيعي و ارتباط آنها با مذهب اسلام نشان داده شود. با توجه به توضیحات این پایاننامه میتوان از موارد بررسی شده در عقاید شیعه و خصوصیات امام علی(ع) به عنوان بزرگمرد تاریخ شیعیان، در رمزگشایی برخی کنایههای تصویری مشترک با موارد مشابه در نقاشی قهوهخانهای از پژوهش نامبرده بهره جست.
– رضاییپور، سعیده، بررسی صحنههای نبرد حضرت علی(ع) در نگارههای خاوران نامه (نسخهی فرهاد نقاش)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، 1390.
محور اصلي اين پژوهش همان طور که از عنوان آن پیداست، بررسي صحنههای نبرد حضرت علی(ع) در نگارههای خاوران نامه میباشد. ابنحسام خوسفي حماسه ديني خاوراننامه را در سدهي نهم هجری قمری سرود. موضوع اين منظومه، بيشتر دلاوريهاي حضرت علي(ع) در نبردهاي تاريخي و افسانهاي با پادشاهان بتپرست و موجودات عجيب در سرزمين خيالي خاوران است. اين منظومه براي اولينبار، توسط فرهاد نقاش در مکتب نگارگری شيراز به تصوير درآمده و بسیاری از نگارههاي باقي مانده از اين نسخه در موزه کاخ گلستان نگهداري ميشوند. بخش عمدهای از نقاشی قهوهخانهای پرداختن بر حماسه هاست و اهمیت بررسی این پژوهش به دلیل پرداختن به موضوعات حماسی زندگی امام علی(ع) در یکی از کتابهایی که به طور اختصاصی به ایشان اشاره دارد، میباشد. بنابراین میتواند در این خصوص کمک شایانی نماید. وجه اختلاف این دو در تاکید رسالهی نامبرده بر خاوران نامه و داستانهای حماسی آن بوده در حالی که رساله حاضر سعی بر جمعآوری کلیه نقاشیهای مرتبط موجود با زندگی ایشان دارد.
– سیاه وش، عطرت، تحلیل صوری شمایل امام علی(ع) در نگارههای برخی کتب مصور سده 9 تا 11 هجری قمری با تاکید بر خاوران نامه موزه هنرهای تزیینی تهران)، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اصفهان، 1391.
يکي از ويژگي‌هاي هنر اسلامي و نگارگري ايراني، ترسيم موضوعاتي است که مربوط به زندگي پيامبر(ص) و ائمه(ع) به خصوص حضرت علي(ع) است. در کتاب‌هايي چون خاوران‌نامه، احسن الکبار، حبيب السير و … صحنه‌هاي زيبايي از زندگي و شجاعت حضرت علي(ع) تصوير و تجسم يافته است. رسالهی فوق در ابتدا مقدمه‌اي دربارهي خاوران‌نامه ذکر کرده، سپس به تبيين تاريخ هنر شيعي اشاره دارد و بعد از آن به تحليل صوري شمايل امام علي(ع) در نگاره‌هاي منتخب از برخي کتب مصوّر که بين سده نهم تا يازدهم هجری قمری در داخل ايران نگاشته شده است، میپردازد. این پژوهش در حالی که فقط بر شمایلهای امام علی(ع) تاکید دارد، میتواند در بخش تجزیه و تحلیل نقاشیها در پایاننامه حاضر موثر واقع شود.
– بهمنی، احمد، تجزیه و تحلیل دوازده نگاره از خاوران نامهی ابن حسام، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر تهران، 1389.
اين پژوهش که اساس آن بررسي دوازده نگاره از خاوران نامه مي باشد، در شروع به پيشينه نگارگري ايران از ابتدا تا دوران خلق اثر پرداخته، سپس اوضاع سياسي، اجتماعي و هنري در دوران تيموريان، ترکمانان و همچنين مکتب شيراز و ويژگي هاي آن را مورد کنکاش قرار داده است. در ادامه بر اساس مدل جنسن یا به روش فرماليسم، تجزيه وتحليلها صورت گرفته است.
– اعتصام، علی اصغر، بررسی اعتقادات ملی و دینی بر نگارههای حماسی مکتب قهوهخانه (مطالعه موردی: آثار منتخب قاجار تا پهلوی)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه پیام نور، 1391.
نقاشي موسوم به قهوهخانه، برخلاف جريانهاي نقاشي آکادميک و نگارگري جديد، خارج از حوزهي هنر رسمي رشد کرده است. اينگونه نقاشي که آمال و علايق ملي، اعتقادات مذهبي و روح فرهنگ خاص لايههاي مياني جامعهي شهري را باز مي تابانيد، تحت تأثير مجالس عزاداري امام حسين(ع) و مجالس پهلواني، حماسي، نقّالي و هم چنين شرايط اجتماعي و جنبش آزاديخواهي بعد از مشروطه پا به عرصه گذاشته است. نگارنده نامبرده نقاشي قهوهخانهای را بازگوکنندهی اعتقادات، علایق و به طور کلی روح فرهنگ عامه جامعهي شهري آن زمان دانسته و ابراز میدارد که این مکتب تحت تأثير مجالس عزاداري امام حسين(ع)، مجالس پهلواني، حماسي، نقّالي و هم چنين شرايط اجتماعي و جنبش آزاديخواهي بعد از مشروطه پا به عرصه گذاشت. بر همین اساس و با در نظر گرفتن زمانی خاص، این پژوهش اعتقادات دینی و ملی گروهی از نگارههای حماسی نقاشی قهوهخانهای را مورد بررسی قرار میدهد.
ـ نوروزی، سولماز، جایگاه باورهای مذهبی و ملی در نقاشی عامیانه اصفهان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر دانشگاه الزهراء علیها السلام، 1388.
اين رساله، كوشش دارد تأثير ارزش‌هاي مذهبي و ملي را در نقوش عاميانه مورد ارزيابي قرار دهد. به اين منظور، نقاشي عاميانه اصفهان را اعم از نقاشي قهوه‌خانه‌اي و شمايل‌سازي و نقاشي‌هاي ديواري مكان‌هاي متبرکه و عمومي كه جزئي از هنر عامه هستند، مورد بررسي قرار داده است. این رساله به دلیل بررسی ارزشهای مذهبی و ملی در نقاشی های عامیانه به ویژه مکتب قهوهخانه میتواند تاثیر مثبتی بر رساله حاضر داشته باشد.
فصل دوم
نقاشی قهوهخانهای
2-1- تعریف و وجه تسمیه نقاشی قهوهخانهای
نقاشی قهوهخانهای اصطلاحی برای توصیف نوعی نقاشی روایی رنگ و روغنی با درونمایههای رزمی، بزمی و مذهبی است که در زمان قاجار، بر اساس سنتهای هنر مردمی و دینی و با تاثیرپذیری از نقاشی طبیعتگرایانه مرسوم آن زمان، به دست هنرمندانی مکتب ندیده پدید آمد. این گونه نقاشی که آمال و علایق ملی، اعتقادات مذهبی و روح فرهنگ خاص لایههای میانی جامعهی شهری را باز میتابید، پدیدهای جدیدتر از سایر قالبهای نقاشی عامیانه چون: پردهکشی، دیوارنگاری بقاع متبرکه، نقاشی پشت شیشه، با مضمون مذهبی و… بود. داستانهای شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی، وقایع کربلا، قصص قرآن و حکایتهای عامیانه، موضوعهای اصلی این نقاشیها را تشکیل میدهند. نقاش، این موضوعها را مطابق شرحی که از زبان نقال، تعزیهخوان، مداح و روضهخوان میشنید و همان گونه که در ذهن مردم کوچه و بازار وجود داشت، به تصویر میکشید (پاکباز،1379، 587-586).
نقاشی قهوهخانهای نوعی نقاشی ذهنی، خیالی و متکی بر احساس و برداشتهای هنرمند از بنمایههای داستانهای حماسی، ملی و مذهبی ایران است که توانسته در میان همه بهرهگیریها از نقاشی کلاسیک غربی و نقاشی ایرانی، راه خود را در جامعه ایرانی بگشاید. این نقاشی یکی از بارزترین جلوههای هنر نقاشی مردمی در تاریخ نقاشی ایران و جهان میباشد، که با استفاده از سادهترین امکانات ممکن، با بیانی بسیار توانمند و رسا توانسته، مخاطبان خود را جلب کند تا از عمق اعتقادات قلبیشان با آنان سخن گوید.
این پدیدهی نوظهور در تاریخ نقاشی ایران، همراه با حفظ تمامی ارزشهای منطقی هنر مذهبی و سنتی ایران، به ضرورت نیاز و خواست مردم و به پاس احترام به باورهای آنها متولد شد؛ مردمی كه شمایل مقدس امامان بزرگوارشان، تصاویر حماسههای جانبازی و ایثار پیشوایان دینیشان را، نه به دلیل آذین و نقش و نگار، كه به دلیل حرمت ایمانشان و برآوردن نذر و نیازشان میخواستند (سیف، 1369، 14).
در چنین روزگاری بود كه هنرمندان بیادعا، مقابل دیوار قهوه-خانهها، در ایوان حسینیهها و تكیهها و زورخانهها نشستند و گوش به سخن نقالان و مداحان دادند، رنگها را ساییدند و كاسه های سفالیشان را پر از رنگ كردند، هر چه را كه شنیدند و در دل داشتند بر تن دیوار و بوم نقش زدند، نقشی تنها به مدد خیالشان و خیالی به گسترهی تمامی قصه ماندن و بودن خاكشان. خیالی كه در چهار دیواری بسته و بی نور قهوه خانهها به نقش می نشست (همان).
این شیوه نقاشی در اواخر عصر قاجار در قهوهخانههای رو به افزایش شهرهای بزرگ به اوج شکوفایی خود رسید و هم از این رو «نقاشی قهوهخانهای» نام گرفت. این عنوان ممکن است بهترین نام برای این نوع نقاشی نباشد؛ چرا که با انتخاب یک نام بر یک مکتب هنری نمیتوان تمامی مشخصات آن را بیان کرد. نامهای دیگر این سبک نقاشی «عامیانه»، «نقاشی خیالی» و «غلط سازی» میباشد و خود نقاشان، عنوان «خیالی سازی» را برای آثارشان برگزیده بودند تا از نقاشانی که به واقعیت عینی می پرداختند، متمایز باشند. ولی با همهی این نامها، هنوز هم عموما از همان عنوان «نقاشی قهوهخانهای» نام میبرند؛ و در پایاننامهی حاضر نیز از همین عنوان استفاده خواهد شد (گودرزی، 1380، 45؛ پاکباز، 1387، 202).
تصویر 2-1) قهوهخانه، نام هنرمند: حسن اسماعیلزاده، 140 در 230 سانتیمتر (اسماعیلزاده، 1385، 119)
2-2 تاریخچه و عوامل شکلگیری نقاشی قهوهخانهای
نقاشی قهوه خانهای شاخهای از نگارگری مذهبی میباشد، که به مدت سه قرن زینت بخش دیوار قهوه خانهها، پاتوقها و حسینیهها بوده است. بارزترین و عینیترین تاثیرات فرهنگ اسلامی و ایرانی و شیعی در این هنر قابل درک است. اکثر صاحب نظران آغاز این نقاشی را به آغاز عصر صفویه زمان شاه اسماعیل و برخی نیز به اواسط دوران صفوی در عصر شاه طهماسب میرسانند، اما درباره اینکه این شیوه از چه زمانی رونق یافته است به درستی نمیتوان اظهار نظر کرد؛ زیرا نگارگران آن، نه نقاشان درباری بودهاند که در تذکرهها و تاریخ نامه ها به آنها اشاره شود و نه محل کارشان آن چنان اهمیت داشته است (شریفزاده، 1375، 191؛ نصری اشرفی، 1388، 1413).
ممکن است نقاشی قهوه خانهای بهترین نام برای این نوع نقاشی نباشد، چرا که با انتخاب یک نام بر یک مکتب هنری نمیتوان تمامی مشخصات آن مکتب را بیان کرد. خود نقاشان، عنوان خیالی سازی را برای آثارشان برگزیده بودند تا از نقاشانی که به واقعیت عینی می پرداختند متمایز باشند. نام های دیگر این سبک غلط سازی و نقاشی عامیانه میباشد (پاکباز،1387،202؛ اسماعیلزاده، 1385 ،9)
برای بررسی دقیق عوامل نقاشی قهوهخانهای لازم است ابتدا توضیحات مختصری پیرامون پیدایش قهوهخانه در ایران آورده شود. نخستین قهوهخانهها در ایران در دوره صفویان و به احتمال زیاد در زمان سلطنت شاه تهماسب (984-930 ه. ق) در شهر قزوین پدید آمد و بعد در زمان شاه عباس اول (996-1038 ه.ق) در شهر اصفهان توسعه یافت. از نیمهی دوم قرن سیزدهم هجری چاینوشی در قهوهخانهها معمول شد، لیکن نام قهوهخانه همچنان بر آنها باقی ماند. در دوره قاجار بهخصوص دوره پادشاهی ناصرالدین شاه (1264-1314 ه. ق) زمینه برای گسترش قهوهخانه در شهرهای بزرگ از جمله تهران فراهم گردید. قهوهخانهها ابتدا در بازارها و محلهها و در کنار مجموعهای از واحدهای صنفی مهم مانند نانوایی، قصابی، بقالی، سبزیفروشی، حمام و… که با هم بازارچهای را تشکیل میدادند، پدید آمد. پس از گذشت زمانی در هر خیابان و محلهی شهر و در محلهای تجمع پیشهها و مدخل شهرها و پیرامون دروازهها و منزلگاههای میان شهری، قهوهخانههایی در جنب یکدیگر با فاصلههای دور و نزدیک ساخته شد (تصویر2-1) (بلوکباشی، 1375، 8).
لازم به توضیح است که « کار نقالی به صورت کم و بیش شبیه امروز از زمان شاه اسماعیل صفوی شروع شد و خود شاه اسماعیل مشوق و مروج بزرگ آن بود و در اصل مقصودش رواج و رسوخ مذهب شیعهی اثنی عشری در ذهن و روح مردم بود. برای این ترویج، هفده سلسله را مامور کرد که هر کدام در جایی و به لباسی و به طرزی جداگانه مقصود او را تبلیغ کنند. بعضی مداحی ائمه را میکردند، برخی در زورخانهها شعر میخواندند و دستهای مانند قاضیهای قشونی برای قشون سخنسرایی میکردند و آداب شریعت و رسوم ملی و پهلوانی را میگفتند. تمام این گروهها به جهت اینکه مردم به سخنانشان جلب شوند، ناچارا داستانها و روایات پهلوانی را چاشنی سخن خود میکردند، رفتهرفته داستانگویی نیز رواج پیدا کرد» (سادات اشکوری، 1354، 146).
مسلما پردههای تعزیه را باید پایه شکلگیری این نقاشی دانست. پیشینهی سنت کهن قصه خوانی، مرثیه و تعزیه به قرنها پیش از پدید آمدن قهوهخانه در ایران میرسد. پردهخوانی هنری ترکیبی است از نقاشی و کلام که نقال، شرح و وصف وقایع حماسی، مذهبی و مصایب و سوگ اولیای دین و شهیدان کربلا و سرنوشت انسان در روز رستاخیز را به روایت تصویر و نفوذ کلام برای مردم نقل میکند. ماههای عزاداری، زمان اوج و رواج کار پردهخوانها و نقالان است. نحوهی سخنپردازی یک نقال دربارهی رستم یا افراسیاب با کیفیت روایتگری او دربارهی سیاوش و سودابه بسیار متفاوت بوده و کیفیت قصهپردازی برای مضامین مذهبی با مضامین غیرمذهبی فرق دارد. آنچه مسلم است این نوع نمایش تصویری همراه با پردههای درویشی با اوج نقاشی قهوهخانهای رواجی کامل یافت. در آن زمان کمتر قهوهخانهای در تهران وجود داشت که یک نفر پردهدار یا نقال در آنجا به روایتگری مشغول نباشد. در واقع نقالی جزیی از ظواهر یک قهوهخانه به شمار میرفت (گودرزی، 1380، 46؛ خان سالار، 1386، 57). در مورد پردههای آنان باید اشاره شود که: «تصاویری که روی پردههای درویشی نقش می بندد، چند داستان گوناگون را در ذهن پردهدار تداعی میکند و او با توجه به چگونگی زمان، مکان و ویژگی فکری تماشاگران یکی از روایتها را شروع میکند. پردههای نقشدار، بسته به چگونگی روایت و شمار قهرمانان داستانهای گوناگون فرق میکند، به این ترتیب که هر پرده توانایی نمایان کردن ده داستان را دارد»(تصاویر 2-2و 2-3) (روزنامه رستاخیز، 1356، 8).
قهوهخانه جایی بود که از هر تیپ و طبقهای، حتی بازماندگان اشرافیت، به آنجا می رفتند. در آن روزگار، در قهوهخانهها بود که نبض زندگی اغلب مردمان شهرنشین ضربان داشت. در این مکانها نقالهای خوش صدا و خوش بیان داستانهای شاهنامه را با گرمی خاصی برای مردم حکایت میکردند. نقاشان قهوهخانهای، که آنجا پاتوق روز و شبشان بود، با شنیدن داستانهایی که نقال میگفت دیوارهای قهوهخانهها را با تابلوهایی با مضامین مذهبی، رزمی و حماسی میآراستند. حضور نقال به عنوان بازیگر چند کاره، که خود به تنهایی هم نقش مورخ و راوی و هم نقش کلیه بازیگران داستان را به عهده داشت کمکم باعث پدید آمدن نیاز به نقاشی تصاویری که نقال داستانش را می گفت گردید. نیاز به آفرینش تابلو سبب تولد قهرمانهای مردمی بر پهنه بومهای وسیع و خلق آثار گوناگون حماسی و مذهبی گردید. بدین سان نقاشی قهوهخانهای، که برخی آن را در ردیف نقاشیهای پریمیتیف میدانند شکل گرفت (گودرزی، 1380، 46-47).
حاکمیت طولانی سلاطین قاجار و آرامش نسبی پس از جنگهای هولناک ایران با ازبکان و تضعیف دولت عثمانی، که از مخالفان و دشمنان ایران شیعی محسوب میشد، ایرانیان را به نمایش هر چه بیشتر معتقدات شیعی واداشت، چنانچه مهمترین آثار نقاشی قهوهخانهای که با مضامین مختلف و در شیوه های گوناگون ظاهر شده و تا کنون نیز کم و بیش ادامه یافته بود، در آن زمان شکل گرفت. گذشته از دو عامل ذکر شده عوامل دیگری نیز در ظهور و ترویج این هنر، به خصوص جایگاه ویژه مردمی آن، موثر بود. میتوان ضعف دولت قاجار را در جذب نیروهای مستعد هنری یکی از عوامل موثر در گرایش هنرمندان به سوی مردم و رشد این هنر در جامعه دانست. همچنین مضامین حماسی و مذهبی که همواره مورد علاقه مردم ایران بوده از دلایل حمایت مردمی و رسیدن این هنر به این جایگاه اجتماعی بوده است. استفاده از رنگهای روغنی، که به سهولت به دست می آمد و همچنین پارچههای کتان، که به وفور موجود بود، هنرمند را از کارگاه سلطنتی و رنگ و بوم و کاغذهای فاخر بی نیاز می کرد، از عوامل عمدهی استقلال هنرمند نقاش از دربار و اتکای وی به توده مردم بود (اسماعیل زاده، 1385، 16-17).
بدین ترتیب در مقابل وجه رسمی هنر، چهرهی دیگری از آن وجود دارد که بر جنبه مردمی آن تاکید میکند و به آن هنر عامیانه میگویند. این پدیدهی مختص دورهای خاص نیست بلکه به وسعت تاریخ هنر ایران است. مهمترین وجه هنر عامیانه، خودجوشی آن از درون اجتماع و مردم است. هنر عامیانه تجلی ذوق، اندیشه و احساس عامهی مردم بدون تکلف و در نهایت سادگی، بدون پایبندی به اصول و قواعد هنر رسمی است (خان سالار، 1386، 55).
میتوان گفت که نقاشی قهوه خانهای در قهوه خانههای شهر قزوین متولد شد و سپس به مراکز بعدی هنر چون اصفهان و تهران راه یافت. به احتمال زیاد در زمان حکومت شاه طهماسب در شهر قزوین نقاشی قهوه خانه ای بهوجود آمد و بعد در دورهی شاه عباس اول در شهر اصفهان توسعه یافت (گروهی از اساتید دانشگاهی، 1378، 208). پس از جنبش آزادی خواهی و مشروطهطلبی «آرمانهای ملی در قالب شیوههای سنتی نقاشی به صورت نقشهایی از حماسهی ملی ارائه شد. گرچه نقشهایی که از داستانهای شاهنامه از ابتدای دوره قاجار تا آغاز جنبش مشروطهخواهی تصویر میشد به نقاشیهای قهوه خانهای نزدیک بود, ولی هنوز روح حماسه در آنها تجلی نداشت, اما نقشهایی که از داستانهای شاهنامه در گرماگرم مشروطهخواهی به وجود آمد, برای اولینبار در تاریخ هنر نقاشی ایران, نه برای ارضای اشرافیت و زینت کاخها و تالارها و صفحات کتابها ساخته شد و نه برای نقشآزمایی و تفنن، بلکه این بار پیامی دربرداشت که از مردم گرفته بود و با تمام معنایی که در ذات خود میپرورید, به مردم گرایید»(کلانتری، 1352، 2).
بدون تردید ابتکار صاحبان قهوه خانهها به عنوان نخستین سفارشدهندگان بود که این نقاشی را به میان مردم برد. از میان آنها چند تن که علاقمندتر بودند و استقبال روز افزون مردم به وجدشان آورده بود، به نقاشان تابلوهایی را با اجرت ناچیز سفارش میدادند و بهترین آنها را خود برمیداشتند و باقی را به قیمت نسبتا خوب میفروختند. به مرور دلالانی هم پیدا شدند که کارشان خرید و فروش تابلوهای قهوهخانهای بود(پیشین، 2-15).
تصویر 2-2) قسمتی از یک پرده درویشی، میرزا مهدی نقاش شیرازی، 128در 198س.م، رنگ و روغن روی بوم، محفوظ در مجموعه سعدآباد (سیف، 1369، 195)
تصویر 2-3) پردهخوانی در روز تعطیل، محمد حمیدی، 80 در120س.م (سی دی نگارخانه عقیلی)
نقاشی قهوهخانهای برای ترسیم پردههای که نقالان برای کار نقالی از آنها استفاده میکردند کاربرد داشت. نقالی علت اجتماعی، سیاسی نیز داشت. در جامعه صفویه در مرکز دارای یک گروه خاص نظام «قزل باش» بود که وظیفه اساسی آنها عبارت بوده از شرکت در جنگها و آماده نگه داشتن روحیه جنگی، نقالان این پردهها را در معرض تماشا می گذاشتند و به نقل ماجرای پرده نقاشی می پرداختند و مبلغی دریافت می کردند. پردهها علاوه بر قهوهخانهها در محلهای غیر اداری، دکانها، زورخانهها و حمامها نیز آویخته می شدند. موضوع پرده محل نصب آن را معین میکرد ( نصری اشرفی، شیرزادی آهو دشتی،1388، 1464).
2-3- موضوعات نقاشی قهوهخانهای
موضوعات نقاشی قهوهخانهای را شامل موضوعات مذهبی، رزمی و بزمی میدانند و به طور کلی موضوعات در این نقاشی از دو منبع کلی وقایع تاریخ اسلام و داستانهای شاهنامه فردوسی که خود شامل دو بخش داستانهای رزمی و حماسی و داستانهای بزمی هستند، الهام گرفته شده است. در تمامی موضوعهای انتخابی، نقاش لحظه اوج داستان را به عنوان موضوع نقاشی انتخاب و نقاشی میکرده است.
2-3-1- موضوعات مذهبی
این نوع موضوع دارای سوژههایی از نوع قصههای قرآن، داستانهای تاریخ اسلام، جنگهای پیامبر اسلام(ص)، داستانهای پیامبران، زندگی ائمه، وقایع زندگی آنها و کلا سیر اتفاقات مهم از نظر تاریخ اسلام بوده است. موضوعاتی که در نقاشی عامیانه مذهبی بیشتر به چشم میخورد عبارتند از: داستانهای مختلف فاجعه کربلا، گودال قتلگاه، صحرای محشر یا قیامت، بهشت و دوزخ، سر بریده امام حسین(ع)، شرح زندگانی حضرت علی(ع)، شرح زندگانی حضرت محمد(ص) و به معراج رفتن ایشان(تصویر2-4)، احادیث پیامبر و سایر معصومین، زندانی بودن حضرت امام موسی کاظم(ع)، زهر خوراندن امام هشتم(ع)، جنگ خیبر، در چاه انداختن حضرت یوسف توسط برادران، بارگاه یوسف و زلیخا، فرستادن مسلم ابن عقیل از سوی امام حسین(ع) به کوفه، جوانمرد قصاب و … (نصری اشرفی، 1388، 1468-1469).
تصویر2-4) شب معراج، جواد عقیلی، اندازه 70x 100 س.م ، محفوظ در مجموعه عقیلی (عکس از نگارنده)
تصویر 2-5) کشته شدن دیو به دست گیسیابانو، حسن اسماعیلزاده، 130 در 90 س.م (اسماعیلزاده، 1385، 39)
2-3-2- موضوعات رزمی و حماسی
در موضوع های رزمی و حماسی برگرفته از شاهنامه فردوسی، نقاشان قهوهخانهای به داستانهایی از جمله: کشته شدن سهراب به دست رستم، کشتی گرفتن رستم و سهراب ، تولد رستم، تولد سهراب، گذشتن سیاوش از آتش، جنگ رستم و اسفندیار، هفت خان رستم، هفت خان اسفندیار، کشته شدن دیو سپید به دست رستم، جنگ رستم و اکوان دیو، شکارگاه بهرام، جنگ هفت لشگر، کشته شدن دیو به دست گیسیابانو، کشته شدن فیل به دست رستم و…. توجه خاص داشته اند (تصویر2-5).
2-3-3- موضوعات بزمی
نمونههایی از موضوعهای بزمی برگرفته از شاهنامه فردوسی میتوان به مجلس بیژن و منیژه، آمدن تهمینه به نزد رستم، آمدن زال به نزد رودابه، مجلس کیخسرو، مجلس حضرت سلیمان و بلقیس، مجلس یوسف و زلیخا و زنان و دست خود بریدن به جای ترنج اشاره کرد. همچنین در این بخش باید از موضوعات عامیانهی آن زمان از جمله: شب چله، مراسم عروسی، جشن حنابندان، مکانهای عمومی چون: قهوهخانه، بازار، سلمانی و … نام برد (اسماعیل زاده، 1385، 10-11).
2-4- ویژگیهای نقاشی قهوه خانهای
این نوع نقاشی، خاص نقاشانی است که اگرچه مکتب ندیدهاند ولی توانستهاند با مهارت خاصی منظور خود را بیان کنند. مهمترین ویژگی این نقاشی به تصدیق شخص قوللرآغاسی بدیههسازی و نه طبیعت سازی بود. از ویژگیهای از دیگر این نقاشی موارد زیر اشاره کرد:
2-4-1- ایرانی بودن و مردمی بودن
آثار هنرمندان قهوهخانه بر پایه سنتهای نگارگری زمان خود خلق شدند. در دورهای که نفوذ هنر غرب و نقاشی کلاسیک اروپا بیشتر از همیشه بر روی آثار هنرمندان مشهود است و اشراف و درباریان قاجار هم از هنر به سبک غربی حمایت میکردند و توجهی به نقاشی سنتی ایران نداشتند، این نقاشان به اجرای اسلوب نگارگری سنتی وفادار ماندند و موفق به ایجاد شیوهای نو در نگارگری قاجار شدند، به طوریکه توانستند سنت نگارگری ایرانی را در میان مردم زنده نگه دارند. نقاشان قهوهخانهای با آنچه در ذهن دارند نقاشی میکنند. منشاء ذهنیات آنان دریافتهای خالص از محیط زندگی اجتماعی است و بر اساس قراردادهای سمبلیک و سنتهای مردمی شکل میگیرد. چهارچوب کار همان است که مردم میگویند و مردم میخواهند. فقط هنرمند نقاش با مهارت و احساسات خالص هنرمندیش و با استفاده از تکنیک برای هرچه بیشتر و بهتر شدن آنچه که مردم طالبند تلاش میکند. این مکتب یک مکتب ملی و اجتماعی و دارای ویژگیهای کاملا ایرانی است و مستقیما از ذهن نقاش ایرانی و بدون استفاده از مضامین خارجی نشات میگیرد (نصری اشرفی،شیرزادی آهودشتی،1388، 1468).
در تابلوهای قهوهخانهای حتی در صحنه های رزمی مذهبی به جنبه های نفی نسبی حیات خاکی و در غم زیستن عنایتی نشده است. نقاش رغبتی به ترسیم لحظه های شکست پهلوانان و نام آوران ایرانی نشان نداده و از تصویر سروری و سر افرازی و غرور دلاوران، حتی در لحظه هایی که در نبردگاه موضع خوبی ندارند و جنگ را باختهاند یا احساس شکست میکنند خودداری نکرده است. او تنها به سربلندی پهلوانان تابلوی خود میاندیشد(نبوی، 1353، 66).
2- 4-2- پرهیز از واقعگرایی
در این شیوه، نقاش چهرهای را به تصویر میکشد که کاملا زاییدهی فکر و ذهنیت خود اوست. این خیالیسازی و ذهنگرایی ممکن است به ترکیب نمایش فرمها و عناصری منجر شود که به ارایهی صحنهای به اصطلاح غلط بیانجامد، چیزی که خود نقاشان از آن به غلطسازی یاد میکنند. چنانچه قوللر آقاسی میگوید: «وقتی که غلطسازی منظور را بهتر میرساند چه بهتر که غلطسازی کنیم. و یا … غلطسازی اساس خیالینگاری است. نقاش خیالیساز تا آنجا که میتواند باید از واقعگرایی به دور باشد» (کلانتری، 1352، 3). بنابراین این اغراق کردن در نقاشی بسیار طبیعی مینماید.
تصویر2-6) مصیبت کربلا، محمد مدبر، 201 در 251 س.م، محفوظ در موزه رضا عباسی (سیف، 1369، 129)
2-4-3- اصل روایتگری
یکی دیگر از اصول خاص نقاشیهای قهوهخانهای، اصل روایتگری پردهی نقاشی است. به وسیلهی رعایت کردن این اصل این امکان که عامهی مردم وقایع را به چشم ببینند و در خاطرۀ خود حفظ کنند، به وجود آمده است. نقاش گاه ممکن است برای یک داستان چند تصویر مختلف که نشانگر لحظات گوناگون در زمانهای مختلف و یا در زمانهای موازی در همان داستان باشد، تصویر کند. به این ترتیب ممکن است صحنههای مختلفی که از نظر زمانی ارتباطی با یکدیگر ندارند، در کنار هم در یک تابلو قرار گیرند و گاه ممکن است لحظات مختلف و حساس یک داستان همگی در یک تابلو آورده شوند. این گونه پردهها به صورت کتاب داستانی تصویر شده که بیننده را از تصویر نخست به ترتیب به سمت ادامه داستان هدایت میکند. به این صورت داستانی را به شکل پلانهای مختلف شرح می دهد. این شیوه نقاشی که تقریبا شیوه جدیدی در نقاشی ایرانی به شمار میرفت، تا آن زمان در نقاشیهای ایرانی چندان دیده نمیشد، ولی تعدادی از نقاشان قهوه خانه توجه خاصی به این سبک داشتند. در بسیاری از این تابلوها، پلانها دارای شماره هستند و در هر تصویر بیننده میتواند ادامه داستان را که به صورت شعر یا نثر، در گوشه یا اطراف کادر نقاشی نوشته شده است، دریابد. موضوع این نوع نقاشیهای قهوه خانه بیشتر مربوط به افسانه ها و قصه های قدیم مانند:جوانمرد قصاب، طوطی کچل، لیلی و مجنون و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید