وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی
عنوان پایان نامه نظری:
پژوهشی در ساختار روایی آثار نمایشی فتحعلی آخوندزاده با تاکید بر نظریه های روایت جاناتان کالر
بخش عملی:
نگارش نمایشنامه ” مالیخولیا ”
استاد راهنما:
آقای دکتر فارِس باقری
استاد مشاور:
آقای فرزاد معافی غفاری
نگارش و تحقیق:
سید احمد حسینی ابریشمی
نیم سال دوم تحصیلی92-1391
(1) مُنا به معنی خواسته و آرزو است.
چکیده
این پژوهش به بررسی روایت در آثار نمایشی میرزا فتحعلی آخوندزاده بر اساس نظریات جاناتان کالر می پردازد.
در ابتدا برای تبیین نظریات کالر به روند شکل گیری ساختارگرایی می پردازیم تا دلایل وجودی و چرایی این جنبش بسیار مهم را بررسی کنیم. در ابتدای این فصل نگاهی به ماهیت وجودی ساختار می اندازیم. سپس نگاهی بر صبغه ی فلسفی این جنبش می اندازیم به این معنا که این جنبش به پشتوانه ی چه تفکراتی شکل گرفت. در ادامه با مرور اندیشه ها و آرای صاحب نظران حوزه ی ساختارگرایی با این جنبش به صورت کاملتر آشنا می شویم و در انتهای این فصل دلایل گذار از ساختارگرایی به پسا ساختارگرایی را مرور خواهیم کرد.
در فصل بعدی وارد دنیای روایت می شویم و اهمیت روایت در دنیای امروز را بررسی خواهیم کرد. پس از بررسی شکل های ابتدایی روایت ، ابتدا به تعریف عام روایت می پردازیم و سپس از منظر اندیشمندان ساختارگرا روایت را مرور خواهیم کرد و به تضارب آرای آنان خواهیم پرداخت. در ادامه عناصر بنیادین روایت و ویژگی های روایت را مرور خواهیم کرد و پس از آن سیر دگرگونی روایت در دوره های مختلف را از نظر خواهیم گذراند. حسن ختام این فصل پیکربندی ساختار روایت، مرور انواع زاویه دید و معرفی کانونی سازی در روایت امروز است.
در ادامه با بحث درباره ی بوطیقا و هرمنوتیک به آنچه که به اسم بوطیقای جاناتان کالر شهرت یافته است دسترسی پیدا می کنیم. در پایان با معرفی میرزا فتحعلی آخوندزاده و بررسی و آنالیز آثار نمایشی وی، نظریات کالر را در آن جستجو خواهیم کرد.
نتیجه ی این پژوهش ارتباط تنگاتنگی بین روایت در آثار آخوندزاده و نظریه روایت جاناتان کالر را تعریف می کند.
کلید واژه‌ها: ساختار، ساختارگرایی، روایت، متن، جاناتان کالر، میرزا فتحعلی آخوندزاده
فهرست مطالب
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: کلیات……………………………………………………………………………………………………………………………………….3
1-2 بیان مساله……………………………………………………………………………………………………………………………………………4
1-3 ضرورت و اهداف پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………….5
1-4 فرضیه و سئوالات کلیدی…………………………………………………………………………………………………………………….6
1-5 روش تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………………7
1-6 پیشینه ی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………8
فصل دوم: مبانی نظری ……………………………………………………………………………………………………………………………….11
2-1 ساختارگرایی………………………………………………………………………………………………………………………………………12
2-1-1 باستان شناسیِ ساختار از آغاز تا امروز…………………………………………………………………………………..12
2-2 ظهور ساختارگرایی…………………………………………………………………………………………………………………………….13
2-3 چشم انداز فلسفی ساختارگرایی………………………………………………………………………………………………………16
2-4 متفکران ساختارگرا…………………………………………………………………………………………………………………………….18
2-4-1 فردینان دو سوسور……………………………………………………………………………………………………………….18
2-4-2 کلود لوی استروس…………………………………………………………………………………………………………………20
2-4-3 رولان بارت……………………………………………………………………………………………………………………………22
2-4-4 تزوتان تودوروف……………………………………………………………………………………………………………………24
2- 5 گذر از ساختارگرایی به سوی پسا ساختارگرایی ……………………………………………………………………………25
فصل سوم:روایت …………………………………………………………………………………………………………………………………………..27
3-1 جهان بی روایت؛ ممکن یا ناممکن؟…………………………………………………………………………………………………28
3-2 اَشکال اولیه روایت…………………………………………………………………………………………………………………………….33
3-3 روایت؛ چند تعریف……………………………………………………………………………………………………………………………35
3-4 نظریه های روایت……………………………………………………………………………………………………………………………..36
3-5 ویژگی های روایت …………………………………………………………………………………………………………………………..48
3-6 عناصر روایت …………………………………………………………………………………………………………………………………….49
3-7 روایت در گذر زمان …………………………………………………………………………………………………………………………51
3-7-1 جهان کلاسیک و روایت کلاسیک………………………………………………………………………………………….51
3-7-2 جهان مدرن و روایت مدرن…………………………………………………………………………………………………….52
3-7-3 جهان پست مدرن و روایت پست مدرن…………………………………………………………………………………53
3-8 رویدادهای روایی؛ گذشته و حال ……………………………………………………………………………………………………..54
3-9 پیکر بندی ساختار روایت…………………………………………………………………………………………………………………52
3-10 زاویه دید/ نظرگاه…………………………………………………………………………………………………………………………..57
3-11 کانونی سازی………………………………………………………………………………………………………………………………….60
فصل چهارم: بوطیقای جاناتان کالر ……………………………………………………………………………………………………….59
4-1 بوطیقا و ارسطو…………………………………………………………………………………………………………………………………60
4-2 بوطیقا؛ امروز ……………………………………………………………………………………………………………………………………62
4-3 بوطیقای ساختار گرا ………………………………………………………………………………………………………………………….66
4-5 بوطیقا؛ جاناتان کالر………………………………………………………………………………………………………………………..67
4-6 روایت از دیدگاه کالر…………………………………………………………………………………………………………………………..70
4-7 کالر؛ سطوح واقعی نمایی ………………………………………………………………………………………………………………..73
فصل پنجم: بررسی آثار نمایشی میرزا فتحعلی آخوندزاده از نگاه جاناتان کالر……………………………………78
5-1 میرزا فتحعلی آخوندزاده؛ شرح حال ……………………………………………………………………………………………….79
5-2 نمایشنامه ملا ابراهیم خلیل کیمیاگر………………………………………………………………………………………………80
5-2-1 بررسی سطوح واقعی نمایی در نمایشنامه ملا ابراهیم خلیل کیمیاگر…………………………………..82
5-3 نمایشنامه موسی ژوردان……………………………………………………………………………………………………………………85
5-3-1 بررسی نمایشنامه موسی ژوردان…………………………………………………………………………………………..86
5-4 نمایشنامه سرگذشت وزیر خان لنکران……………………………………………………………………………………………..90
5-4–1 بررسی نمایش نامه سرگذشت وزیر خان لنکران …………………………………………………………………92
5-5 نمایشنامه خرس قولدور باسان ……………………………………………………………………………………………………….97
5-5-1 بررسی نمایشنامه خرس قولدور باسان………………………………………………………………………………….98
5-6 نمایشنامه مردِ خسیس…………………………………………………………………………………………………………………….99
5-6 -1 بررسی نمایشنامه مردِ خسیس…………………………………………………………………………………………101
5-7 نمایشنامه وکلای مرافعه………………………………………………………………………………………………………………..103
5-7-1 بررسی نمایشنامه وکلای مرافعه ………………………………………………………………………………………..105
نتیجه ی پژوهش………………………………………………………………………………………..108
فهرست منابع………………………………………………………………………………………….. 110
بخش عملی؛ نگارش نمایشنامه مالیخولیا…………………………………………………113
مقدمه
ساختار گرایی به اندیشه فرانسوی دهه ی شصت اطلاق می شود. ساختار گرایی با نام متفکرانی چون کلود لوی استروس(1)، رولان بارت(2)، میشل فوکو(3)، ژرار ژنت(4)، لویی آلتوسر(5)، ژاک لاکان(6) درآمیخته است. ساختار گرایی به منزله ی مرحله ای فراسوی انسانگرایی و پدیدار شناسی، به بررسی روابط درونی ای پدیده ها می پردازد که زبان و نیز تمامی نظام های نمادین یا گفتمانی را برمی سازد. روایت شناسی مجموعه ای از احکام کلی درباره ژانر های روایی، نظام های حاکم بر روایت (داستان گویی) و ساختار پی رنگ است. تاریخ روایت شناسی را می توان به سه دوره تقسیم کرد: دوره پیش ساختار گرا (تا1960)، دوره ساختار گرا(1960 تا 1980)، دوره ی پسا ساختارگرا. (که نه تنها تحولات بعدی ساختار گرایی از جمله واسازی را در بر می گیرد، بلکه تحولات اخیر روایت شناسی به سوی یک فعالیت میان رشته ای را نیز شامل می شود).
جاناتان کالر(7) در بوطیقای ساختارگرا (1975) می کوشد تا با طرح و بسط بوطیقایی که شرایط تفسیر را تعیین می کند، نقد را از نقش تفسیری ای که در چهار چوب نقد نو دارد «برهاند».
کالر با استفاده از مدل زبان شناسی ساختاری، ادبیات را نظام نشانه ای «ثانوی» می انگارد که از زبان بهره می گیرد تا معنای ادبی را خلق کند و ناظر بر آن باشد. بنا براین نویسندگان، متون و خوانندگان، همگی در چهارچوب یک نظام دلالتی ادبی جای می گیرند.
میرزا فتحعلی آخوندزاده (8) از آغازگران نمایش نامه نویسی در ایران به شمار می آید و آثار او به دلیل پرداختن به مساله آدم ایرانی مبدع نوع جدید از ادبیات در ایران محسوب می شود. نمایشنامه های او که مضامینی انتقادی – اجتماعی دارد از طنزی دلچسب و همه پسند برخوردار است. غالبا متضمن نتایج تربیتی و مواعظ اخلاقی است. در این نمایشنامه ها حیات اجتماعی مردم ایران به تصویر کشیده شده است.
(1) Claude Levi – Strauss (27 Feb 1829 – 26 Sep 1902)
(2) Roland Barthes (12 Nov 1915 – 26 Mar 1980)
(3) Michel Foucault ( 15 Oct 1926 – 25 Jun 1984)
(4) Gerard Genette (1930 – )
(5) Louis Althusser (16 Oct 1918 – 22 Oct 1990)
(6)Jacques Lacan (13 Apr 1901 – 9 Sep 1981)
(7) Jonathan Culler (1944 – )
Mirza Fatali Akhundov (1812 – 1878) (8)
اولین جرقه برای تمرکز بر روی آثار آخوندزاده توسط استاد عزیز جناب آقای دکتر فرهاد مهندس پور زده شد، ایشان با بیان این که کار بر روی آثار آخوندزاده کمتر صورت گرفته، بنده را تشویق به بررسی در این زمینه کردند. در پی راهنمایی های استاد گرانقدر جناب آقای دکتر سعید اسدی تمایل به کار روی آثار آخوندزاده بیشتر شد و پس از صحبت های نهایی با جناب آقای دکتر فارِس باقری، نهایتا موضوع فوق انتخاب شد. لازم به ذکر است که مطالبی که در متن در داخل قلاب آورده شده، نظرات نگارنده است که در ارجاعات متنی لحاظ شده است.
در به اتمام رسانیدن این پژوهش استاد راهنمای عزیز جناب آقای دکتر فارِس باقری بیش از یک استاد راهنما یار و یاور من بودند و هیچ وقت سعه ی صدر و بزرگ منشی ایشان را از یاد نخواهم برد. مطالبی که از ایشان آموختم من را نسبت به کم دانشی خودم آگاه تر نمود.
در پایان لازم می دانم از جناب آقای فرزاد معافی که در راه انجام این پژوهش، بزرگوارانه از هیچ کمکی دریغ نکردند تشکر ویژه ای داشته باشم.
تصور پشت سر گذاشتن این راه پر نشیب و فراز بدون همراهی خانواده ام و علی الخصوص همسرم، محال بود.
فصل اول: کلیات
1-2 بیان مساله
میرزا فتحعلی آخوندزاده به عنوان اولین نمایشنامه نویس ایرانی(که البته نمایشنامه هایش به ترکی نگاشته شده است) به عنوان یکی از آغازگران تجدد و نوخواهی در ایران مطرح می شود که البته با وجود اینکه وفات وی بیست و هشت سال قبل از پیروزی انقلاب مشروطه اتفاق می افتد، برای وی نقش بی بدیلی را در تاریخ تف-جحکر معاصر ایرانی در نظر گرفت.
با ظهور آخوندزاده شکل بسیار جدیدی از ادبیات – یعنی نمایشنامه نویسی- وارد زبان و ادب فارسی شد. این شکل از ادبیات با توجه به وجه کاربردی اش به سرعت مشتاقان زیادی را به دور خود جمع کرد. مشتاقانی که پس از مدتی به منابع دست اولی از این نوع دست پیدا کردند. با ترجمه نمایشنامه های مولیر(1)، پوشکین(2)، گوگول(3) و … این قبیل آثار به مثابه مراجع قابل استنادی در دسترس نمایشنامه نویسان قرار گرفت و از این به بعد بود که ادبیات نمایشی در شکل جدید خود، رشد و نمو پیدا کرد.
بررسی روایت در آثار نمایشی آخوندزاده از چند حیث اهمیت پیدا می کند. اول به دلیل اینکه او اولین کسی است که بر طبق متد نمایشنامه نویسی غربی دست به این کار می زند. در واقع پیشگام بودن وی به عنوان کسی که جرات پیدا می کند تا گونه ای از ادبیات را – هر چند نه چندان پخته و کامل – را اشاعه و ترویج کند اهمیت بیش از پیش پیدا می کند.
دلیل دوم این است که او انسان ایرانی را برای اولین بار در قالب همین گونه ی جدید معرفی می کند و رابطه ای که انسان ایرانی با همنوع خودش و در سطحی کلان با جامعه اش دارد را به شکلی بازنمایی می کند و ارائه می دهد.
سومین نکته این است که آخوندزاده با توجه به دوری خودخواسته ای که از ایران دارد باز هم دلمشغولی هایی درباره ی انسان ایرانی دارد.
(1) Jean Baptiste Poquelin(15 Jan 1622 – 17 Feb 1673)
(2) Alexander Pushkin (6 Jun 1799 – 10 Feb 1837)
(3) Nikolai Gogol (13 Mar 1809 – 4 Mar 1852)
1-3 ضرورت و اهداف پژوهش
این پژوهش امیدوار است بتواند با آشکار کردن تمهیدات روایی آثار آخوندزاده جهان درونی و بیرونی آثار او را مورد واکاوی قرار داده است تا بتواند انسان ایرانی را و شیوه بیانی او را در باره مسائل خود بر زبان نشان دهد. مساله مهم انتخاب تمهید روایی است که می تواند به یکی از جهانهای ممکن تئاتر اشاره داشته باشد. این جهان ممکن صورت بندی اولیه ای از رویکرد روایی نمایشنامه نویی ایران محسوب می شود که می توان با پیگیری آن زیبایی شنای روایی نویسندگان بعد از او را پیکربندی کرد.
1-4 فرضیه و سئوالات کلیدی
در ابتدای پژوهش با پرسش های زیر مواجه شدیم:
1- آیا آخوندزاده در آثار خود از تمهیدات روایی یکسانی بهره می برد؟
2- آیا با بهره گیر از شیوه نظری جاناتان کالر می توان به الگویی در بوطیقای روایی فتحعلی آخوندزاده دست یافت؟
3- آیا میان تمهیدات روایی آثار او و جهان ممکن تئاتری که او برپا می کند نسبتی وجود دارد؟
4- آیا ساختار روایی آثار او با بنیان صورت بندی اندیشه نویسنده با یکدیگر ارتباط دارند؟
5- میان ساختار روایی و تمهیدات روایی آخوندزاده و نوع ادبی مورد انتخاب او نسبتی وجود دارد؟
6- آیا در هر اثر تمهیدات روایی در ترکیب بندی ساختار اثر یک انسجام درونی و بیرونی به وجود آورده است؟
7- تمیهدات روایی نویسنده چه نسبتی با زیبایی شناسی ادبی او دارد؟
در شروع کار با مفروض دانستن دلایل ذیل پژوهش آغاز شد:
1- آخوندزاده در کلیت روایی خود از تمهیدات واحدی بهره می برد که با تئاتر آن روزگار در جهان همخوانی دارد.
2- ساختار روایی آثار با جهان مورد نظر او شباهت بسیار دارد.
3- با شناخت تمهیدات روایی او می توان گونه مورد نظر آخوندزاده را با توجه به انتخاب نوع ادبی اش مورد بررسی قرار داد.
4- به نظر می آید میان صورت بندی اندیشه میرزا فتحعلی آخوندزاده و ساختار روایی جاناتان کالر نسبتی معنادار وجود دارد.

1-5 روش تحقیق
پژوهش مورد نظر بر پایه مطالعه کتابخانه ای و با روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفت. روشی که باید در آغاز داده های مورد نظر را از نظر جایگاه بررسی کرد و سپس برای تحلیل، آنها را مورد تحلیل و واکاوی قرار داد.
1-6 پیشینه ی تحقیق
تا کنون بررسی دقیق و مستقیم بر روی آثار آخوندزاده از منظر ساختار گرایی صورت نگرفته است. بیشترین موارد پایان نامه هایی که بر روی آثار وی انجام شده حول محور نقد ادبی، جریان روشنفکری و تاثیر آن بر روی انقلاب مشروطه است. همچنین فقط در یک مورد تحلیل آثار نمایشنامه نویسی ایرانی از منظر ساختارگرایی انجام پذیرفته است. با مراجعه به کتابخانه های پردیس دانشگاه تهران،دانشگاه هنر،تربیت مدرس،دانشگاه آزاد اسلامی،دانشگاه امام صادق (ع)،دانشگاه فردوسی مشهد با موارد زیر روبرو شدم:
1. ميرزا فتحعلي آخوندزاده، آتش تقي پور، كارشناسي هنرپيشگي وكارگرداني ،دانشگاه هنر،استاد راهنما: مهدي فروغ،تهران1351
2. بررسي آثار ميرزا فتحعلي آخوندزاده از نظر كيفيت دراماتيك، يعقوب قوسي ،کارشناسی ادبيات دراماتيك ،دانشگاه هنر،استاد راهنما: مهدي فروغ،تهران1351
3. نمايشنامه نويسي در دوره مشروطيت ايران، بيرنگ ، بيژن، کارشناسی ادبيات دراماتيك،دانشگاه هنر،استاد راهنما: امیر افشاری،تهران1354
4. رویکردی جامعه شناختی به مجموعه آثار نمایشی فتحعلی آخوندزاده در دوره قاجار،اسلام طیبی سود کلائی،کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی دانشگاه تربیت مدرس،استاد راهنما:»سید مصطفی مختاباد،تهران 1390
5. بررسی نحوه شکل گیری نمایش غربی در ایران با تمرکز بر آثار دو تن از آغازگران: آخوندزاده و میرزا آقا تبریزی،مهدی خباز کار املشی،کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی دانشگاه تربیت مدرس،استاد راهنما:»سید مصطفی مختاباد،تهران 1385
6. س‍اخ‍ت‍گ‍رای‍ی‌ در آث‍ار ب‍ی‍ض‍ای‍ی‌ (ب‍ا روی‍ک‍ردی‌ ب‍ه‌ پ‍رده‌ خ‍ان‍ه‌)، ع‍ل‍ی‍رض‍ا رح‍ی‍م‍ی‌، دان‍ش‍ک‍ده‌ ه‍ن‍ر و م‍ع‍م‍اری‌ دان‍ش‍گ‍اه‌ آزاد اس‍لام‍ی‌ واح‍د ت‍ه‍ران‌ م‍رک‍زی‌، ‌اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا : ف‍رزان‌ س‍ج‍ودی‌،تهران،1383
7. مدرنیته غربی و متجردین ایرانی دوران مشروطه ( آخوندزاده، طالبوف)‬، گیتی پورزکی، كارشناسي ارشد ناپيوسته علوم سیاسی ، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، استاد راهنما: حسین سیف‌زاده ،تهران،1379
8. بررسی پیدایش روشنفکری در ایران،عالیه بهرام نسب،کارشناسی ارشد علوم اجتماعی،دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران،استاد راهنما:محمد جواد ناطق پور،تهرا ن 1376
9. بررسی مقايسه ای کانديد ولتر با تمثيلات ميرفتحعلی آخوندزاده و نقش اثرگذاری آنها در جامعه ،سعیدگنج بخش زمانی،کارشناسی ارشد ناپیوسته ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب،استاد راهنما:عبدالحسین فرزاد،تهران1387
10.   مفهوم دولت از دیدگاه نایینی،میرزا ملکم خان و آخوندزاده ، مسعود حمزه ،کارشناس ارشد ناپیوسته تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد ،استاد راهنما: سهيلا ترابي فارساني ،نجف آباد،1390
11. مقايسه و بررسي افکار آخوندزاده و ولتر، الهه جهرمي دوست، كارشناسي ارشد ناپيوسته ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین، استاد راهنما: سيدمحمد ترابي،ورامین
12. سیمای جامعه ایرانی در آثار آخوندزاده و طالبوف، فاطمه کنعاني، كارشناسي ارشد ناپيوسته ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اقلید، استاد راهنما: حسين مسجدي   ،اقلید،1390
13. چالش سنت و تجدد در بین سه روشنفکر قاجار و مشروطه(سیدجمال الدین اسدآبادی، میرزا ملکم خان ناظم الدوله، میرزافتحعلی آخوندزاده)، ربابه مصطفي پور دماوندي، كارشناسي ارشد ناپيوسته، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل،بابل 1390
14. بررسی سکولاریسم از دیدگاه آخوندزاده و طالب اف، فاطمه دادخواه تهراني، كارشناسي ارشد ناپيوسته ، دانشگاه آزاد اسلامی واحدنجف آباد، استاد راهنما: سيد علي رضا ابطحي فروشاني ،نجف آباد
15. بررسي آثار و انديشه هاي فتحلي آخوندزاده، ودود ملا زاده، كارشناسي ارشد ناپيوسته ، دانشگاه آزاد اسلامی شبستر، استاد راهنما: ناصر ناصري تازه شهري ، شبستر،1389
16.   اندیشه میرزا فتحعلی آخوندزاده و تاثیر آن بر مبانی فکری انقلاب مشروطیت، ليلا حاجي قهرماني، كارشناسي ارشد ناپيوسته ، دانشگاه آزاد اسلامی زنجان، استاد راهنما: حبيب الله کمالي،زنجان،1390
رویکرد جامعه شناختی به مجموعه آثار نمایشی آخوندزاده در دوره قاجار
نویسنده: اسلام طیبی سودکلائی
استاد راهنما: دکتر سید مصطفی مختاباد
کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی دانشگاه تربیت مدرس
شهریور ماه 1390
در پژوهش فوق، توضیح رویکرد جامعه شناختی آثار نمایشی مورد نظر محقق بوده است که با اتکا به مفروض اصلی جامعه شناسی ادبیات که در آفرینش هنری یک فرد را به تنهایی مورد نظر قرار می دهد و اثر را بیان نوعی آگاهی جمعی می داند، سعی بر ترسیم فضای اجتماعی دوره ی قاجار و همچنین تاثیر این فضا بر بینش آخوند زاده را دارد.

بررسی نحوه شکل گیری نمایش غربی در ایران با تمرکز بر آثار دو تن از اغازگران؛ آخوندزاده و میرزا آقا تبریزی
نویسنده: مهدی خبازکار املشی
استاد راهنما: دکتر سید مصطفی مختاباد
کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی دانشگاه تربیت مدرس
بهار 1385
در این پژوهش با تکیه بر آثار اقتباس شده، گزارش ها، سفرنامه ها و یادداشت های پراکنده و تطبیق آنها با موضوعات اجتماعی عصر قاجار به نوعی برداشت و نتیجه گیری می رسد که با تکیه بر آن به تجزیه و تحلیل آثار میرزا فتحعلی آخوندزاده (در خارج کشور) و میرزا آقا تبریزی (در داخل کشور) می پردازد تا بستر شکل گیری اجتماعی خلاقه نمایش در ایران را ترسیم کند.
فصل دوم: مبانی نظری
2-1 ساختارگرایی
2-1-1 باستان شناسیِ ساختار از آغاز تا امروز:
امروزه واژه ساختار در فرهنگ واژگان ادبی جایگاه ویژه ای را یافته است، چرا که با گذشت نیم قرن از آغاز جنبش ساختارگرایی در فرانسه و حتی پس از افول آن واژه ساختار مدخل مهم و قابل توجهی در این فرهنگ ها می باشد. بالطبع سیر تحولی که از نظر تاریخی برای ساختار می توان متصور شد حاوی فراز و فرودهایی می باشد که با توجه به قدرت فهم متفکران در طول تاریخ شکل گرفته است. ظهور ساختارگرایی از آغاز با سروصدای زیاد (و البته غیر معمولی) همراه بود، چه آنکه آغاز کمتر جنبشی را می توان با این انرژی و شور در علوم انسانی سراغ گرفت. برای درک این مهم، بهتر است نگاهی به این واژه داشته باشیم :
” واژه ی Structure که در فارسی معادل «ساختار» برای آن انتخاب شده برگرفته‌ از واژه ی لاتین‌ Structura و فعل‌ Struere به معنای«روی هم چیدن»،«سامان دادن» و «سازمان دادن»است. تا قرن پانزدهم از واژه ی «ساختار»در ربط و پیوند با عمل‌ ساختن و بنا کردن استفاده می‌شد، اما در قرن هفدهم دو معنای متفاوت پیدا کرد؛ یکی در پیوند با تمامی ساختمان بود و همان‌گونه که هنوز هم رایج است، مثلا به ساختار فلزی یا بتونی بنا اشاره داشت.
معنای دوم در پیوند با شیوهء بنا کردن و ساختن بود. نخستین بهره‌جویی تخصصی از واژه ی ساختار در حوزه ی اندام‌شناسی اتفاق افتاد و از عباراتی همچون«ساختار دست» و «ساختار پا» برای‌ تفاوت نهادن میان ساختمان و کارکرد اندام‌های گوناگون استفاده شد.
در قرن هجدهم، از«ساختار» نه تنها برای توصیف اندام، بلکه‌ برای توصیف پیکره و شاکله هم استفاده شد. از نیمه‌های قرن هجدهم به بعد واژه ی ساختار کاربرد گسترده‌تری پیدا کرد و برای نخستین بار از مفاهیمی‌ همچون«ساختار فردی و خصوصی ذهن و احساسات سخن به میان آمد. این‌ جا دیگر منظور از«ساختار»، نه عمل ساختن و بنا کردن بود و نه روابط درونی‌ عناصر، بلکه به مفاهیمی پیچیده‌تر اشاره داشت و در متون ادبی پای مفاهیمی‌ همچون «ساختار خط فکری» و «ساختار یک دوران» و «ساختار بخش‌های‌ درونی» به میان آمد. “( قره باغی،1382 :38)
امروزه کارکرد مدرن و پست مدرن ساختار بیشتر در ارتباط دو طرفه ی بخش های تشکیل دهنده یا عناصر با سازه های یک کلیت هنگاهی که پای توصیف طبیعت آن به میان می آید، مدنظر است. ساختار در عصر حاضر دیگر چیزی نیست که به آسانی تعریف و هویت یابی شود.
2-2 ظهور ساختارگرایی
می توان از اهمیت چرایی به وجود آمدن ساختارگرایی بحث کرد؛ یعنی به این نکته بپردازیم اصلا چه اتفاقاتی باعث بروز و ظهور ساختارگرایی شد. در میان علت های بسیار زیاد ریز و درشتی که در به وجود آمدن این جنبش دخیل بودند می توان تیتروار به علل زیر اشاره نمود:
” (یک) علوم انسانی در جست‏وجوی مشروعیت علمی، مدام با یک بحران روبه‏رو بود.
(دو) منظومه ارزش‏های رایج جهان در آن دوره به هم ریخت.
(سه) انسان نشان داد نمی‏تواند با عقل خودش فرجام خویش را در اختیار گیرد. بشر خود را در جنگ جهانی، بحران بزرگ اقتصادی 1929م، جنگ ویتنام و بسیاری از فجایع، مبتلا ساخته بود
(چهار) فلاسفه با بهره از عقل، اعماق زبان را در نوردیدند.
(پنج) فروید هم با طرح مفهوم ناخودآگاه انسانی، الهام بخش ساختار گرایان بود.
(شش) پس از جنگ جهانی دوم بسیاری از مستعمره‏ها به استقلال رسیدند و روابط گسترده‏ای‏ میان
جهان پیشرفته و جهان در حال رشد برقرار شد. ” (تیمومی،1385: 9- 38)
در کنار موارد فوق نباید نکته بسیار مهمی را از یاد ببریم و آن نیز موقعیت بسیار مهم زمانی قرن نوزدهم و بیستم در کلاسه بندی و تفکیک علوم مختلف از یکدیگر است، رابرت اسکولز (1) به تخصصی شدن رشته ها اشاره می کند و می گوید: ” مهمترین ویژگی نیمه آخر قرن نوزدهم و نیمه ی اول قرن بیستم تقسیم دانش به رشته های جداگانه بود.[که در حوزه فلسفه از آن با نام مکتب تفکیک یا همان تخصصی شدن یاد می کنند]
این رشته ها به حدی تخصصی شدند که به نظر می رسید ترکیب آنها ناممکن باشد. حتی فلسفه، سلطان علوم انسانی، از اریکهِ قدرتش به زیر آمد تا به بازیهای زبانی با خود مشغول شود. فلسفه ی زبان ویتگنشتاین(2) و اگزیستانسیالیسم (3) متفکران قاره ی اروپا همگی فلسفه ی عقب نشینی اند (4).”
( اسکولز،1383: 15)
اما دلیل دیگری که شاید اهمیت بیشتری در بوجود آمدن این جنبش داشته باشد، پیش زمینه فلسفی این نهضت بود. اساسا نحله های فکری زیادی تا پیش از ساختارگرایی زمینه ساز پیدایش این جنبش شدند و متفکران بیشماری باعث بوجود آمدن ساختارگرایی شدند. در واقع ساختارگرایی برآیند و واکنشی نسبت به چند تفکر فلسفی است:
” ساختارگرایی فرانسوی تا حدودی در حکم واکنشی بود به نفوذ اندیشه های هگل(5) گرایانه که نتیجه ی کار فکری کسانی چون الکساندر کوژو (6) و ژان وال (7) بود. در فرانسه ی پس از جنگ دوم جهانی، مباحث فلسفی سرانجام متوجه پدیدارشناسی (8) هوسرل (9) نیز شد. این مباحث در تکامل خود به ظهور آیینی منجرشد که آن را اگزیستانسیالیسم خواندند و متفکرانی چون ژان پل سارتر (10) و موریس مرلوپونتی (11) نمایندگان اصلی اش محسوب می شدند.
(1) Robert Scholes
(2) Ludwig Wittgenstein (26 Apr 1889 – 29 Apr 1951)
Existentialism (3)
Philosophy Of Retreat (4)
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (27 Aug 1770 – 14 Nov 1831) (5)
Alexander Kajeve (28 Apr 1902 – 4 Jun 1968) (6)
(7) Jean Wahl (25 May 1888 – 1974)
Phenomenology (8)
(8 Apr 1859 – 27 Apr 1938)Edmond Gustav Albrecht Husserl (9)
Jean Paul Sartre (21 Jun 1905 – 15 Apr 1980) (10)
Maurice Merleau – Ponty (14 Mar 1908 – 3 May 1961) (11)
ساختارگرایی در واکنش به تاریخیگری هگلی و سوژه ی متعالی پدیدارشناسی، و در پی انتشار آثار انسان شناس برجسته ی فرانسوی کلود لوی استروس پدید آمد، و به سرعت موجب مباحث تازه ای در گستره ی شناخت شناسی فلسفی شد. با انتشار آثار متفکرانی چون ژاک لاکان (در روانکاوی) ، میشل فوکو (در فلسفه) ، و رولان بارت (در زمینه های هنر و ادبیات)، و در پی چاپ کتاب ها و مقاله های شماری قابل توجه از اندیشمندان که در دفاع از نظریه و روش تحلیل ساختاری در زمینه های بسیار متفاوتی می نوشتند، ساختارگرایی به عنوان یکی از انواع مسلط و مقتدر سخن فلسفی و علمی جدید مطرح شد. ” (احمدی 1382: 5-314)
مهمترین تاکیدی که ساختارگرایان بر آن دارند، زبان است. زبان، کلام مقدس ساختارگرایی است. بدون فهم زبان (منظور از زبان در این جستار، نظام زبان است) ساختارگرایی بی معنی خواهد بود و فهم زبان نیز بدون کمک گرفتن از آموزه های سوسور بی معنی خواهد بود. وجود ساختارگرایی بیش از هرچیزی مدیون سوسور و درس گفتارهای اوست که پس از مرگش منتشر شد، درس گفتارهایی که در دانشگاه ژنو بر اساس یادداشت های او، پس از مرگش با عنوان دوره زبان شناسی عمومی(1916) منتشر شد.
” سوسور در دوره(دوره زبان شناسی عمومی) ابتدا خود زبان را تعریف می کند. تعریف او غیر معمول است از این رو که سه سطح فعالیت زبانی را مشخص می کند. لانگاژ (1) [مطلق زبان] ، لانگ (2) [زبان] و پارول (3) [گفتار]. لانگاژ وسیع ترین وجه زبان است زیرا کل قوهِ ی نطق انسان، چه فیزیکی و چه ذهنی، را در بر می گیرد. بنابر این، این حوزه چنان وسیع و تعریف نشده است که نمی توان به مطالعه ی نظام دار آن پرداخت. اما لانگ دقیقا به یمن ویژگی های نظام مندش تعریف می شود، زیرا لانگ «زبان» است به معنایی که وقت حرف زدن از «زبان» انگلیسی یا «زبان» فرانسوی در نظر داریم. لانگ نظام زبانی ای است که هر یک از ما برای تولید سخن قابل درک برای دیگران به کار می بریم. سوسور گفته های فردی ما را پارول می نامد. بنابراین، لانگاژ قوه ی نطق است، لانگ نظام زبانی است، و پارول گفته ی فردی است. ” (اسکولز1383: 32) در واقع با این تعریف و دسته بندی که سوسور انجام داد، بحث های موافق و مخالفی در ضمن آن پیش آمد که ورود به آن در حوصله ی این بحث نمی گنجد. ذکر این نکته ضروری است که با تقسم بندی که سوسور انجام داد حیطه ی جدیدی در مورد با زبان پیش آمد که تا قبل وی کسی به اهمیت آن پی نبرده بود.
(1) Langage
(2) Langue
(3) Parole
کلید واژه دیگر ساختارگرایی که تاکید بسیاری بر روی آن است تقابل های دوگانه (1) است. البته لازم به ذکر است پس از فروکش کردن تب اولیه ساختارگرایی همین تقابل های دوگانه تبدیل به پاشنه آشیل ساختارگرایی گردید.
“ساختارگرایان، به منظور توجیه بیشتر افکار نابخردانه ی خود، اصل تقابلهای دوگانه را مطرح‏ می‏سازند. شاید بتوان اساسی‏ترین ایده ی ساختارگرایان را، در تقابلهای دوگانه دانست .طبق این اصل، تفکر بشر بر بنیاد تناقض و تباین استوار است. آنان برای تفسیر هر پدیده، به اصل تضاد رو می‏آورند، و با آن، مأنوس هستند: شب و روز، خوب و بد، زشت و زیبا، سفید و سیاه… . بر همین اساس، ساختارگرایان، منتقدین را تشویق‏ می‏کنند تا در بطن آثار، بیشتر در جستجوی تضادها باشند. طرح‏ مسئله فوق، شاید در وادی ادبیات و هنر، آن‏چنان مشکل‏ساز نباشند؛ و به نوعی، در ارتباط با سازه‏های مطرح ادبی قرار گیرد اما در دنیای سیاست، استفاده از اصل تقابلهای دوگانه، عوارض‏ ناخوشایند و خطرناکی را به همراه دارد.” (پارسی نژاد،1382: 35)
بحث های موافق و مخالفی بر سر تقابل های دوگانه درمیان ساختارگراها به وجود آمد، طرفه آنکه همین تقابل دوگانه یکی از دلایل افول ساختارگرایی شد.
2-3 چشم انداز فلسفی ساختارگرایی
بررسی ساختارگرایی بدون در نظر گرفتن پیشینه ی فلسفی آن امری عبث و بیهوده است. این عقبه ی فلسفی در نهایت باعث بوجود آمدن اشتراکات و افتراقاتی با دیگر مکاتب ادبی و یا حتی سیاسی می شود که در پایان بحث به چند نکته مهم اشتراکی اشاره شده است.
ساختارگرایی از نظر لغوی، روشی است که در آن امری به یک ساختار تشبیه می‏شود. هم‏چنین گفته می‏شود که همکاری و همیاری هندسی یا زیبایی شناختی که میان اجزای‏ ساختار پدید می‏آید، همان ساختارگرایی است. اما یکی دیگر از نکات مهم در مبحث ساختارگرایی ورود مقوله زمان در بررسی روابط است.
” ساختار در اصطلاح و چشم‏انداز فلسفی به مجموعه پدیده‏هایی گفته می‏شود که با یکدیگر همبستگی و همگرایی دارند و یک نظام‏ (2)یا دستگاه را شکل می‏دهند. هستی هر پدیده، با ارتباطی که با دیگر پدیده‏ها برقرار می‏کند قابل تصور است.
(1) Binary Oppostions
Systeme (2)
روابط میان پدیده‏ها رابطه خطی‏/ سببی و نتیجه نیست، بلکه روابط پیچیده‏اند. در ساختارگرایی باید به تفاوت میان امر سینکرونیک و دیاکرونیک توجه داشت. (1) (تیمومی، 1385: 40)
این مسئله، یعنی تأکید ساختار گرایی برمطالعه سینکرونیک، پرسش‏های فراوانی را فرا روی مکتب ساختارگرایی قرار می‏دهد. نخستین آن‏ها این است که‏ ساختارگرایی که به زمان بی‏توجه است چه چشم‏اندازی از تاریخ که اساس‏اش بر بنیان زمان‏ نهاده شده است خواهد داشت؟ ساختارگراها تنها به امر سینکرونیک اهمیت می‏دهند و امر متطور، نظرشان را جلب نمی‏کند، چون فاقد ارزش است. نقش تاریخ‏نگاری ساختارگرا، کشف‏ امور ثابت و غیر متغیر در تاریخ و تأکید بر«دوره‏های بلند» است.
” ساختارگرایی، روشی استنتاجی‏(2) است که با استفاده از داده‏های حسی از ساختار ناخودآگاه‏ حوزه‏های فرهنگی گوناگونی چون روابط خونی خویشاوندان، اسطوره‏ها، مناسک، تولیدات‏ هنری، ایدئولوژی‏های سیاسی، آشپزی، طبقه‏بندی‏های گیاهی و…پرده برمی‏دارد.
با این وجود می توان میان ساختارگرایی و مکاتب فلسفی دیگر می‏توان نکته‏های مشترکی یافت:
الف- ساختارگرایی با مارکسیسم در این مسئله که دستاوردهای بشری، زیر پوشش‏ ایدئولوژی مدفون شده، هم رأی است.
ب- این مکتب با روان‏شناسی فرویدی (3) که قائل است آگاهی، عامل حرکت انسان‏ها نیست، بلکه قالب‏های ذهنی نامرئی فردی یا اجتماعی بر رفتار بشری حاکم است، اتفاق‏ نظر دارد.
ج-ساختارگرایان همچون زیست‏شناسان معتقدند باید تنوع فوق‏العاده دستاوردهای‏ بشری را به تعداد محدودی از عناصر و قوانین کاهش داد. احتمالاً باید بیشترین موفقیت ساختارگرایی در عرصه زبان دید از این رو ساختارگرایان دائما می‏گویند هر چیزی زبان است.”(همان: 41)
ساختارگرایی نه تنها به شدت با این ایده که انسان با اراده ی خویش تاریخ را می سازد، مخالفت دارد بلکه اعتقاد دارد انسان، مخلوق افکار خود است نه مولد آن‏ها. افعال انسان نتیجه ی ساختارهایی است که در ذهن دارد نه ناشی از اختیارات آزاد و آگاهانه ی او.
(1) مطالعه سینکرونیک (Synchronic) به مطالعه پدیده‏ای در یک برش از زمان گفته می‏شود، اما مطالعه دیاکرونیک (Diachronic) مطالعه پدیده یا پدیده‏ها در سیر زمان است. برخی مترجمان، سینکرونیک را به هم زمانی، و دیاکرونیک را به در زمانی معادل سازی کرده‏اند. به عبارت رساتر می‏توان یکی را مطالعه در عرض زمان و دیگری را در طول آن دانست.
(2) روشی استنتاجی یا Deductive به مجموعه روش‏هایی اطلاق می‏شود که حرکت در آن از کل به جزء یا عام به خاص است، این روش در برابر روش استقرایی یا Inductive است که براساس آن به تتبع جزئیات ملموس و محسوس به قوانین کلی منتهی می‏شود.
(3)Sigmond Freud (6 May 1856 – 23 Sep 1939)
با یک بررسی اجمالی در ارتباط با مطالبی که ذکر شد می توان این گونه نتیجه گیری کرد که ساختارگرایی می توانست مدعی جایگاهی ممتاز در مطالعات ادبی شود چرا که در پی آن بود که الگویی از خود نظام ادبیات به عنوان مرجع بیرونی آثار منفردی که بررسی می کرد به دست دهد.
ساختارگرایی با حرکت از مطالعه زبان به مطالعه ی ادبیات، و تلاش برای اصول ساختاردهی که نه فقط در آثار منفرد که در روابط میان آثار در کل عرصه ی ادبیات عمل می کرد، بر آن بود تا علمی ترین مبنای ممکن را برای مطالعات ادبی فراهم آورد ولی متاسفانه و بنا به دلایلی (که بعضی از آنها در قسمت از ساختارگرایی تا پسا ساختارگرایی شرح داده شده است) این فرصت تاریخی از دست رفت.
1-4 متفکران ساختارگرا
در بروز و ظهور هر جنبش فکری متفکرانی نقش دارند و به فراخور تلاش هایی که انجام می دهند می توانند تاثیرات مختلفی بر آن جنبش بگذارند. قصد درجه بندی این متفکران (بر مبنای اهمیت تاثیرگذاری بر ساختارگرایی) در این میان نیست و متفکران ساختارگرا را بدون هیچ ترتیبی بررسی می کنیم.
2-4-1 فردینان دو سوسور(1)
بی شک سوسور اولین کسی نیست که تمایلات ساختارگرایانه در افکار و اندیشه های او دیده می شود زیرا تا پیش از او اندیشمندانی چون مارکس(2)، دورکیم (3)یا حتی زیمل(4)، پارتو (5)و دیلتای(6) افکار و ایده های خود را تحت قالب ساختارگرایانه ارائه داده اند. اما سوسور را می توان نخستین فردی دانست که اصول ساختارگرایی را مدون و قواعد آن را به صورت نظام مند و صورت بندی شده ارائه داد. نکته مهم دیگری که نیاید از یاد برد این است که اگر چه تاثر ساختارگرایی بر فلسفه بر کسی پوشیده نیست اما نباید از یاد ببریم که طلوع ساختارگرایی از عوم اجتماعی آغاز شد و خاستگاه آن در تلاقی گاه قرون نوزدهم و بیستم و با فردینان دو سوسور سوئیسی است.
” سوسور ضمن موافقت با عمل گرایان معاصر و پیش بینی دیدگاه های ویتگنشتاین در سال های بعد، این نظر
(1) Ferdinand De Saussure ( 26 Nov 1857 – 22 Feb 1913)
Karl Marks (5 May 1818 – 14 Mar 1883) (2)
E’mile Durkheim (15 Apr 1858 – 15 Nov 1917) (3)
George Simmel (28 Sep 1918 – 1 Mar 1985) (4)
Vilferodo Pareto (15 Jul – 19 Aug 1923) (5)
Wilhelm Dilthey (19 Nov 1833 – 1 Oct 1911) (6)
را مطرح کرد که «معانی» به هیچ وجه اسامی جوهرهای ثابت نیستند(به خلاف عقل باوران)، و همین طور هم اسامی تجربه های حسی(به خلاف تجربه باوران). به گفته او معنای یک پدیده زبانی، کارکردی از جایگاه آن در ساختار شالوده زبان است. این موضوع زبانی نه با ویژگی های ذاتی مثبت خود، بلکه در رابطه منفی اش با سایر اجزاء نظام زبان تعریف می شود. از دیدگاه سوسور زبان نظامی از نشانه ها است. هر نشانه ترکیبی از یک صدا و یک ایده (یا مفهوم) است. اولی دال (1) و دومی مدلول(2) نامیده می شود. (این فرق گذاری واژه شناختی برای همه متفکران ساختار گرا اهمیت دارد.) یک صدا فقط هنگامی می تواند یک نشانه باشد که با یک مفهوم پیوند داشته باشد.” (پامر،1389: 8-457)
یکی از موکدات نظریه سوسور، دلبخواهی بودن ماهیت نشانه است. به بیانی دیگر، ارتباط بین دال و مدلول صرف یک قرارداد شکل می گیرد و نه چیز دیگر. مثلا واژه ی خرس می توانست بر واژه ی میمون دلالت داشته باشد، اما تصادفا این گونه نشده است.
بنابر این دال و مدلول هر دو موجودیت های نسبی اند به این معنی که آنها فقط تا جایی وجود دارند که به موجودیت ها یکدیگر مرتبط می شوند، این رابطه صرفا رابطه منفی است. سوسور درباره نشانه ها می گوید: «دقیق ترین ویژگی آنها این است که آن چیزی هستند که دیگران نیستند.» سوسور تا آنجا پیش می رود که زبان را با شطرنج مقایسه می کند. شکل مهره های شطرنج دلبخواهی است.
“هرشکلی مادام که یک مهره بخصوص را از مهره هایی با کارکردهای متفاوت تفکیک کند، کار خود را انجام می دهد. هویت یک مهره شطرنج (یا یک دال، یا یک مدلول، یا یک نشانه) به جوهر ذاتی آن وابسته نیست، بلکه کاملا تابع تفاوت های درونی نظامی است که به آن تعلق دارد. به گفته سوسور، «فقط تفاوت ها وجود دارنند، بدون هر گونه وجه ایجابی.»” (همان: 460-459)
«ماهیت اختیاری» نشانه را می توان مهمترین کشف سوسور تلقی کرد. بسیاری از بحث هایی را که او در زمینه زبان شناسی مطرح می کند، جز به موجب ارجاع به این خصلت اساسی نشانه قابل طرح نیست. این امر هر چند ساده و رسا به نظر می رسد، اما از از ابعاد و ملزوماتی برخوردار است که بسط و شکوفایی درخور آنها می تواند ظرفیت تحول بسیار بنیانی و اساسی را در علوم انسانی برای ما آشکار نماید.
سوسور گرچه آشکارا ساختارگرایی را بر زبان جاری می سازد، اما با تمرکز بر اهمیت رابطه ها و نظامی که
Signifier (1)
Signified (2)
بر مبنای آن شکل می گیرد، آنچه را که به صورت زمزمه های خاموش، دغدغه های ضمنی و مکنون در درون نظریات متفکران پیشین نهفته بود، صراحت می بخشد.
2-4-2 کلود لوی استروس
لوی استروس و رولان بارت را می توان جدی ترین پیروان فردینان سوسور تلقی کرد. آنچه را که سوسور در زبان شناسی انجام داده بود، استروس و بارت در حوزه های دیگر حیات اجتماعی از جمله انسان شناسی، اسطوره شناسی، نقد ادبی و نشانه شناسی تعمیم دادند. کمتر متفکر و نظریه پردازی را می توان یافت که در عین وفاداری نسبتا دقیق به ایده ها و اصول بنیادین یک جریان فکری، حوزه ها و قلمرو وسیع دیگری را به آن اضافه نماید. لوی استروس با تاثیرپذیری از نظریه زبان شناسی سوسور، یک عمر در مسیر بسط ساختارگرایی در قلمرو انسان شناسی و اسطوره شناسی گام برداشت. از نظر استروس، میان ساختارهای زبانی و ساختارهای اجتماعی شباهت زیاد وجود دارد. ساختار زبانی و ساختار حاکم بر جامعه انسانی دو چیز نیستند، بلکه یک چیز هستند. ساختار اجتماعی همان ساختار زبانی است، اما در الگو و جلوه ای متفاوت. از نگاه او، ساختارگرایی امری فطری است که ریشه در طبیعت و سرشت ذهن آدمیان دارد. ساختارگرایی چه در عرصه زبان شناسی و چه در عرصه زبانی، تجلیات ساختار درونی ذهن آدمی است.
” نقطه حرکت تفکر ساختار لوی – استروس در باور او به وجود فرایندها و ساز و کارهای مشابه در اندیشه انسان است. این فرایندها، خارج از زمان و مکان قرار می گیرند؛ یعنی در زمان های متفاوت و در مکان های متفاوت تغییری نمی کنند، البته این ساختارها به باور لوی – استروس، عمیق ترین ساختارهای ذهنی انسان هستند که ساختارهای دیگری بر فراز آنها فرو نشسته است.” (فكوهي،۱۳۸۶: 187)
انسان شناسی معاصر غالبا به بررسی سازمان جوامع خاص می پردازد. این رشته غالبا به صورتی از کارکردگرایی گرایش دارد، زیرا نهاد ها و پدیده های اجتماعی را بر حسب فایده علمی آنها در آن فرهنگ بررسی می کند. بررسی آرای لوی استروس به عنوان انسان شناس معاصر فرانسوی که سهم بسیار مهمی در ارتباط با پیوند دادن ساختارگرایی و اسطوره شناسی حائز اهمیت می نماید.
اعتقاد استروس بر این اساس استوار است که یک ساکن دارای امتیاز در جهان نیست، بلکه یک نمونه ی در حال گذر است که رد پای او هر چند به صورت بسیار کمرنگ در هنگام متمایز شدن باقی می ماند و این طبعت نیست که انسان را می سازد بلکه فرهنگ است که سازنده ی انسان است.
استروس این پرسش کلیدی را مطرح می کند که چرا علی رغم تفاوت های بسیار در زمینه ی فرهنگ های مختلف، اسطوره ها شبیه یکدیگر هستند. او در پاسخ به آن پرسش متذکر می شود که اسطوره یک زبان است، چرا که باید روایت شود و البته نسبت به زبان پیچیده تر است. لوی استروس شباهت های زبان و اسطوره را چنین بیان می کند: ”
1- اسطوره از واحدهایی ساخته می شود که طبق قوانین خاصی در کنار یکدیگر قرار می گیرند.
2- این واحدها به ایجاد مناسباتی با یکدیگر می پردازند که بر مبنای تضاد است و همین امر پایه ساختار اسطوره را شکل می دهد.
او معتقد است تکرار در اسطوره مثل تکرار در ادبیات شفاهی برای شناخت ساختار اسطوره ضروری است و همین نیاز به تکرار است که اسطوره را لایه لایه می سازد. لایه هایی که شبیه یکدیگر نیستند و از طریق آن ها داستان رشد اما ساختار رشد نمی کند..”(شکر خواه،1380 :85)
توجه و تسلط لوی استروس بر اسطوره ها باعث می شود که او به پردازش و یا به قولی آنالیز فرهنگ های مختلف بپردازد و از قِبَل آن به نتایج بسیار مهم و ارزنده ای دست پیدا کند.
در بررسی آرای لوی استروس مبحث تقابل های دوگانی را نباید از یاد ببریم. طرفه آنکه بدون پرداختن به این اصل مهم ساختارگرایی، بررسی آرای وی بی نتیجه می ماند. کار مهم دیگری که لوی استروس انجام می دهد این است که وی خویشاوندی را بر اساس تاثیر بر فرد یا افراد بررسی نمی کند، بلکه آنها را بر اساس الگوهایی تعیین شده به وسیله‏ی علایم ساخته شده بر اساس تقابلهای دوگانه، مانند افراد خویشاوند و غیرخویشاوند، بررسی می‏کند.
از منظر وی، مردم بین گروه ها می چرخند درست همان گونه که کلمات در زبان در گردش هستند. استروس اعتقاد دارد که خطای انسان شناسی سنتی همانند خطای زبان شناسی سنتی در این بود که به جای روابط میان واژه‏ها به [خود] واژه‏ها توجه می‏کرد. استروس به اشتباه تصور می کرد که ما می توانیم در پس کلیه ی اعمال فرهنگی که انجام می دهیم ساختارهای عمیقی از تقابل های دوگانه را که انعکاس ساختار کلی ذهن انسان است را بیابیم.
“بررسی استروس در باره مسائل آشپزی [خوراک] بر اساس تقابل هایی از قبیل «خام و پخته، تازه و فاسد، مرطوب و سوخته»، مثال دیگری است. چنین روابطی چندان انعکاس واقعیتی که خود را بر ذهن تحمیل می‏کند نیستند، بلکه انعکاس ساختارهایی هستند که ذهن انسان را به صورت بنیادی وادار به رده‏بندی جهان خود می‏سازد. ساختار و معنا وجود دارند، اما ضرورتاً مطابقتی وجود ندارد. ” (استیور، 1383: 159)
متاسفانه تحلیل هایی که لوی استروس ارئه می دهد عمدتا در سطح فرمال باقی می ماند و تحلیل های سنجشی را عرضه نمی کند. ارزش زیبایی شناختی بیان شده توسط وی بیش تر از جنس روابط فرمال است که تا حدی محصول فرعی دگرگونی تقلیل یافته است که همواره به شکل لجوجانه ای خود را به نظام چسبانده است و کمتر خبری از تاثیرات روان شناختی و جامعه شناختی است.
2-4-3 رولان بارت
رولان بارت بیش از هر ساختارگرای فرانسوی دیگری تحلیل ساختاری ادبیات را باب کرد، و این در حالی است که موضوع آثار او بسیار متنوع است. بارت با تحقیق بر روی نظام مد و پوشاک به مدت شش سال منظر جدیدی را بر روی ساختارگرایی گشود، منظری بدیع و نو که از پشت آن افق های جدیدی در انتظار ساختارگرایی بود.
بارت بر خلاف ساختارگرایان که به دنبال پیدا کردن همه معناها و جنبه های اثر می باشند، نیست، بلکه نمادی از آن را گزینش می کند و سخن خود را درباره آن ارایه می دهد. بارت کار دانش ادبیات را در قالب شرایط درون مایه ها، یعنی صورت می داند و موضوع آن را شکل های گوناگون معناهایی پدید آمده می داند. از دید بارت این دانش، تفسیری قطعی برای نمادها نخواهد داد؛ بلکه به جستجوی انواع تاویل های ممکن برای آن نمادها خواهد پرداخت.از نظر بارت ساختگرایی به این معنا است که اگر اعمال و افکار آدمی دارای معنایی است پس باید نظامی از مناسبات و تمایزات و تضادها میان اعمال و افکار او برقرار باشدکه به ما این امکان را می دهد تا معنا را بیابیم. بارت معتقد بود که در تمامی جنبه های زندگی در جامعه ی جدید گونه ای نظام کدگذاری را می توانیم پیدا کنیم. بارت اذعان داشت که تمامی نظام‌های بیان یا دلالت را با استفاده از قاعده‌ها و اصول زبان‌شناسی می‌توان بررسی کرد. او در کتاب نظام رسم پوشاک، با بررسی کردن چند نمونه ی مجله ی مد، همین کار را اثبات کرد.
” از نظر بارت، نظام رسم پوشاک، به‌ گونه‌ای که در نشریه‌های مد معرفی می‌شود، یک زبان است. این شیوه، از شیوه ی لباس پوشیدن مردم عادی مستقل است و کدها و نشانه‌های این‌ زبان را«مدسازان»، که گروهی خاص هستند، تعیین می‌کنند.
بارت در فصل اوّل نظام رسم پوشاک، روش زبان‌شناسیک خود را توضیح می‌دهد: او لباس پوشیدن(1) را در حکم زبان دانست و عادت و رسم‌ پوشاک(2) را در حکم گفتار. رسم پوشاک، گونه‌ای گزینش‌ شخصی نشانه‌هاست و اشکال گوناگون آن، انواع ظهور «زبان پوشاک» هستند. شرح و توصیف‌های نوشتاری، که در مجله‌های مد می‌آیند، به‌ معنای زبان‌شناسیک، «گفتار» است؛ اما در گستره ی نظام پوشاک، «زبان» است. این دوگانگی، قاعده ی اصلی بررسی ساختاری درباره ی«رسم پوشاک‌ نوشتاری» است.” (دشتی،1389: 63)
نکته حایز اهمیت دیگر در ارتباط



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید