دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز
دانشگاه هنر و معماری
پایان نامه کارشناسی ارشد (M.A)
رشته ارتباط تصویری
پژوهشی در صخره نگاری های پیش از تاریخ ایران از نظر مفهومی و گرافیکی
(دوشه، همیان،میر ملاس، تیمره)
استاد راهنما:
دکتر یعقوب آژند
استاد مشاور:
مصطفی اسد اللهی
پژوهشگر:
شهره اسدیان
شهریور 92
این پایان نامه بدون راهنمایی های جناب آقای دکتر یعقوب آژند و
استاد گرامی جناب آقای ایرج انواری به ثمر نمی رسید، با تشکر فراوان از زحمات گرانقدرشان
تقدیم به خانواده ام
بسمه تعالی
تعهدنامه اصالت پایان نامه کارشناسی ارشد
اینجانب شهره اسدیان دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته به شماره دانشجویی 900789614 در رشته ارتباط تصویری-گرافیک که درتاریخ 16/6/1392از پایان نامه خود تحت عنوان: “پژوهشی در صخره نگاری های پیش از تاریخ ایران از نظر مفهومی و گرافیکی” دفاع نمودم.
بدینوسیله متعهد می‌شوم:
1-این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه های موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده ام.
2-این پایان نامه قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی هم سطح، پایین تر یا بالاتر در سایر دانشگاهها و موسسات اموزش عالی ارائه نشده است.
3-چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4-چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدارک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی: شهره اسدیان
تاریخ و امضا:16/6/1392
بسمه تعالي
درتاريخ :16/6/1392
دانشجو كارشناسي ارشد آقاي / خانم شهره اسدیان از پايان نامه خود دفاع نموده وبا نمره 5/19 بحروف نوزده و نیم با درجه عالی مورد تصويب قرار گرفت .
امضاء استاد راهنما

بسمه تعالي
دانشكده: هنر و معماری.
***********************************************************
( اين چكيده به منظور چاپ در پژوهش نامه دانشگاه تهيه شده است )
نام واحد دانشگاهي : تهران مركزي كد واحد: 101كد شناسايي پايان نامه : 10160104912002عنوان پايان نامه : بررسی(پژوهشی) در صخره نگاره هایپیش از تاریخ ایران از نظر مفهومی و گرافیکینام و نام خانوادگي دانشجو : شهره اسدیان فیلی
شماره دانشجوئي :900789614
رشته تحصيلي : ارتباط تصویریتاريخ شروع پايان نامه :نیمسال دوم
تاريخ اتمام پايان نامه :16/6/92استاد / استادان راهنما :دکتر یعقوب آژند
استاد / استادان مشاور: مصطفی اسداللهیآدرس و شماره تلفن : تهران – بعد از پل سید خندان –- پلاک 30 –واحد 3- تلفن 09382950833
چكيده پايان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش هاي اجرا و نتايج به دست آمده) :
لرستان و تیمره از جمله مناطق بسیار غنی هنر صخره نگاری در ایران هستند که مجموعه های فراوانی از آنها شناسایی شده است. تاکنون هیچ گونه تجزیه و تحلیلی از نظر گرافیکی و مفهومی روی این نقوش انجام نشده است.
از جمله مهمترین مواردی که ذهن پژوهنده را درگیر کرده است: انگیزه برای ثبت نقوش، هویت نگارگران، قدمت نگاره ها، مفهوم نقوش و قابلیت استفاده از این نگاره ها در هنر امروز به خصوص ارتباط تصویری می باشند..
بنابراین در جستجوی یافتن سوالات و فرضیه های مطرح شده، با مراجعه به کتابخانه و منابع موجود جهت بررسی نقوش، تحقیق میدانی را آغاز نموده و با سفر به برخی از مناطق مورد مطالعه، تهیه عکس، طراحی نقوش و گفتگو با اساتید صاحب نظر به بررسی و تجزیه و تحلیل ساختاری و محتوایی نقوش پرداختم.جداولی به منظور تفکیک نگاره ها از جهات مختلف ارائه شده است.
واژگان کلیدی: دوشه، همیان، میرملاس، تیمره، صخره نگاری_ ارتباط تصویری
نظراستادراهنما براي چاپ درپژوهش نامه دانشگاه مناسب است تاريخ وامضا :
مناسب نيست
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده……………………………………………………………………………………………………………………………………ک
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………..ل
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1- بیان مسئله تحقیق……………………………………………………………………………………………………………1
1-2- اهمیت موضوع تحقیق و دلایل انتخاب آن………………………………………………………………………2
1-3- اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………….3
1-4 – سوالات و فرضیه های تحقیق………………………………………………………………………………………..3
1-5 – چهارچوب نظری تحقیق………………………………………………………………………………………………..4
1-6 – روش تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………5
1-7 – پیشینه پژوهش………………………………………………………………………………………………………………5
1- 8 -روش گرد آوری اطلاعات……………………………………………………………………………………………..6
1-9 – روش تجزیه و تحلیل اطلاعات………………………………………………………………………………………6
1-10- منابع پژوهش………………………………………………………………………………………………………………6
1-11- واژگان کلیدی……………………………………………………………………………………………………………..6
فصل دوم: پیشینه
2-1- مقدمه ای بر هنر صخره ای………………………………………………………………………………………….7
2-2- پیشینه پژوهش در سنگ نگاره های غاری و صخره ای در جهان………………………………..14
2-3- پژوهش در سطح غار های آفریقا و استرالیا………………………………………………………………..16
2-4- پژوهش در سطح غارهای اروپا……………………………………………………………………………………19
2-5 – پیشینه سنگ نگاره های مناطق مختلف آسیای میانه (مرکزی)……………………………………25
2-6- پیشینه پژوهش و پراکندگی سنگ نگاره ها در ایران…………………………………………………….31
فصل سوم: معرفی مناطق و شرح نقوش
3-1- موقعیت استان لرستان……………………………………………………………………………………………….39
3-2- شرح، موضوع، اندازه و رنگ نقوش……………………………………………………………………………41
3-2-1- دوشه…………………………………………………………………………………………………………………….41
3-2-2- شرح نقاشی ها و اندازه نقوش در غار دوشه…………………………………………………………42
3-2-3- همیان…………………………………………………………………………………………………………………….53
3-2-4 – شرح نقاشی های همیان در کوه «کیزه»………………………………………………………………..54
3-2-5- نقاشی های جنوب تنگه «چالگه شله»……………………………………………………………………..57
3-2-6 – میرملاس …………………………………………………………………………………………………………….58
3-2-7 – شرح نقاشی های غار جنوبی دره میرملاس…………………………………………………………..59
3-2-8 – نقاشی های قسمت شمالی تنگه میرملاس……………………………………………………………..63
3-3 – معرفی منطقه تیمره……………………………………………………………………………………………………66
3-3-1- معرفی محل نگاره ها……………………………………………………………………………………………..67
3-3-2- شرح نقوش سنگ نگاره های تیمره…………………………………………………………………………70
3-4- ملاک انتخاب منطقه برای نگارگری……………………………………………………………………………83
3-5- مقایسه غار های لرستان با غارهای اروپا…………………………………………………………………..84
3-6- مقایسه سنگ نگاره تیمره با سنگ نگاره های دیگر نقاط دنیا……………………………………….87
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل نقوش
4-1- موضوع نگاره های منطقه ی لرستان………………………………………………………………………….92
4-1-1- نقوش جانوران………………………………………………………………………………………………………92
4-1-2- ابزارها …………………………………………………………………………………………………………………..93
4-1-3- نقوش گیاهی………………………………………………………………………………………………………….95
4-1-4- تصاویر ناشناخته…………………………………………………………………………………………………..95
4-2- موضوع نگاره های تیمره……………………………………………………………………………………………95
4-2-1- نقوش جانوران……………………………………………………………………………………………………….95
4-2-2 پستانداران وحشی……………………………………………………………………………………………………95
4-2-3- پرندگان………………………………………………………………………………………………………………….97
4-2-4 -جانوران اهلی………………………………………………………………………………………………………….98
4-2-5- ابزارها………………………………………………………………………………………………………………….100
4-2-6 چند صحنه کمیاب……………………………………………………………………………………………………101
4-2-7 نمادها……………………………………………………………………………………………………………………..104
فصل پنجم: هویت نقوش
5-1- هویت نگارگران……………………………………………………………………………………………………….116
5-2- هدف نگارگران…………………………………………………………………………………………………………116
5-3- تاریخگذاری نسبی سنگ نگاره ها……………………………………………………………………………..121
فصل ششم: مفهوم نقوش
6-1- نماد…………………………………………………………………………………………………………………………..127
6-2- نماد و اسطوره………………………………………………………………………………………………………… 130
6-3- جایگاه حیوانات در اساطیر……………………………………………………………………………………….132
6-3-1- بز و بز کوهی……………………………………………………………………………………………………….134
6-3-2- قوچ………………………………………………………………………………………………………………………138
6-3-3- اسب…………………………………………………………………………………………………………………….139
6-3-4- شتر……………………………………………………………………………………………………………………..141
6-3-5- گاو نر…………………………………………………………………………………………………………………..143
6-3-6- سگ……………………………………………………………………………………………………………………..143
6-3-7- خرگوش………………………………………………………………………………………………………………144
6-3-8- پرنده……………………………………………………………………………………………………………………146
6-3-9- مار ……………………………………………………………………………………………………………………..147
6-3-10- آهو……………………………………………………………………………………………………………………150
6-3-11- شیر………………………………………………………………………………………………………………….150
6-3-12- گراز………………………………………………………………………………………………………………….153
6-3-13- شغال………………………………………………………………………………………………………………..154
6-3-14- گوزن……………………………………………………………………………………………………………….155
6-3-15- روباه…………………………………………………………………………………………………………………156
6-3-16- گرگ………………………………………………………………………………………………………………….156
6-3-17- پلنگ………………………………………………………………………………………………………………….157
6-3-18- ببر……………………………………………………………………………………………………………………158
6-4- مفهوم دیگر نقوش موجود در صخر نگاری ها…………………………………………………………159
6-4-1- شا خه درخت…………………………………………………………………………………………………….159
6-4-2- زن………………………………………………………………………………………………………………………160
6-4-3- دایره…………………………………………………………………………………………………………………..160
6-4-4- مثلث……………………………………………………………………………………………………………………162
6-4-5- مربع……………………………………………………………………………………………………………………164
فصل هفتم: تجزیه و تحلیل ساختاری نقوش به منظوراستفاده گرافیکی
7-1- طبقه بندی و تجزیه و تحلیل ساختاری نقوش انسانی……………………………………………. 170
7-2- طبقه بندی وتجزیه و تحلیل ساختاری نقوش جانوری……………………………………………..175
7-3- طبقه بندی و گونه شناسی نقوش هندسی و نمادین………………………………………………..189
نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………………………194
منابع ومأخذ فارسی……………………………………………………………………………………………………………………
منابع و مأخذ لاتین………………………………………………………………………………………………………………………

فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر_ 2-1. سنگ نگاره های آسیای مرکزی ، مغولستان……………………………………………………9
تصویر_ 2-2 .صحنه هایی از شکار دسته جمعی، شناسایی شده از مغولستان………………………..9
تصویر_2-3. سنگ نگاره های هند الف)صحنه شکار و رقص؟ ب)گونه های مختلف تصویر زن………………………………………………………………………………………………………………………………………..10
تصویر_ 2-4. نمونه ای از سنگ نگاره های اروپا……………………………………………………………… 11
تصویر_2-5 .چند نمونه از سنگ نگاره های بدست آمده از آفریقا………………………………………..11
تصویر_2-6 سنگ نگاره های دره گاسولا، حدود 8000 تا 3000 ق.م. عرض تقریباً 5/22 سانتی متر، اسپانیا……………………………………………………………………………………………………………………………12
تصویر_2-7 . الف)نقش گاو ب) نقش اسب معروف به اسب چینی، غار لاسکو، خدود 15000 تا 10000 ق.م. دوردونی فرانسه………………………………………………………………………………………………..12
تصاویر _2- 8 ،2-9 ،2-10 ،2-11 _ سنگ نگاره هایی از آفریقا……………………………………..16-17
تصاویر_2-12، 2-13. نقاشی های راز آمیز در استرالیا……………………………………………………….18
تصویر_2-14. نقاشی مار و نماد های مکرر نعل اسبی شکل در استرلیا………………………………..19
تصویر_ 2-15 . نقاشی از غار فون دو گوم…………………………………………………………………………..20
تصاویر _2-16، 2-17، 2-18 نقاشی های غار آلتامیرا……………………………………………………20_21
تصاویر 2-19، 2-20، 2-21، 2-22، 2-23، 2-24، 2- 25 نقاشی های غار لاسکو……………21-23
تصاویر2-26، 2-27 تصاویر غار شووه، خوال آوینیون فرانسه……………………………………………24
تصویر_2-28. نقش گوزن در میان سنگ نگاره های مغولستان…………………………………………….25
تصویر_2-29. نقوش متنوع حیوانی و ارابه، بدست آمده از آسیای میانه………………………………26
تصویر_2-30. صحنه شکار گوزن، قزاقستان منطقه کولباک تاشی……………………………………….27
تصویر_2-31. نقش گله های گوزن، قزاقستان منطقه کولباک تاشی………………………………………27
تصویر _2- 32. یک اجتماع انسانی در حالت های مختلف، سیبری………………………………………..28
تصویر_2- 33. نقش حیوانات مختلف سرزمین های شمالی درمیان سنگ نگاره های آسیای مرکزی…………………………………………………………………………………………………………………………………..28
تصویر_2-34 .سنگ نگاره های هزاره سوم افغانستان-ادیتا کاستادی………………………………….29
تصویر_2-35. لیوان مفرغی بدست آمده از اطراف آمودریا با شکل ارابه……………………………….29
تصویر_2-36 .نقش ارابه در آسیای مرکزی 3و5 کالباک تاشی قزاقستان، 7 سیبری جنوب روسیه،2و4و6 مغولستان………………………………………………………………………………………………………30
تصویر_2-37. الف) کالباک تاشی قزاقستان، ب) هزار سم افغانستان…………………………………….31
تصویر_2-38.طرح نقوش غار میر ملاس………………………………………………………………………………33
تصویر_2-39. طرح سنگ نگاره های چشمه سراب کرمانشاه………………………………………………..33
تصویر_2-40. نقوش حیوانی سنگستون شهرستان قم…………………………………………………………34
تصویر_2- 41. نقوش صخره ای لاخمزار بیرجند…………………………………………………………………36
تصویر_2-42. طراحی از معماری سنگ نگاره تپه شاه فیروز سیرجان………………………………..37
تصویر_2-43. یکی از نقوش خاص شهرستان سرباز………………………………………………………….38
تصویر_2-44. نقوش اشکفت آهویی بستک هرمزگان……………………………………………………………38
تصویر_3-1. دهانه غار دوشه که داخل آن فرو ریخته…………………………………………………………..42
تصاویر مربوط به غار دوشه.
تصویر_3-2………………………………………………………………………………………………………………………….43
تصویر_3-3…………………………………………………………………………………………………………………………..43
تصویر_3-4…………………………………………………………………………………………………………………………44
تصویر_3-5………………………………………………………………………………………………………………………..44
تصویر_3-6…………………………………………………………………………………………………………………………45
تصویر_3-7………………………………………………………………………………………………………………………..45
تصویر_ 3-8……………………………………………………………………………………………………………………….46
تصویر_3-9…………………………………………………………………………………………………………………………46
تصویر_3-10………………………………………………………………………………………………………………………47
تصویر_3-11………………………………………………………………………………………………………………………47
تصویر_3-12………………………………………………………………………………………………………………………49
تصویر_3-13………………………………………………………………………………………………………………………50
تصویر_3-14………………………………………………………………………………………………………………………50
تصویر_3-15……………………………………………………………………………………………………………………….51
تصویر_3-16………………………………………………………………………………………………………………………..51
تصویر_3-17………………………………………………………………………………………………………………………52
تصویر_3-18……………………………………………………………………………………………………………………….52
تصویر_ 3-19 .غار دوشه بعداز تخریب………………………………………………………………………………..53
تصویر _3-20 بخشی از تصویر غار دوشه قبل تخریب………………………………………………………..53
تصویر _3-21. غار دوشه قبل از تخریب………………………………………………………………………………53
تصویر_3-22. آثار گل وسنگ دهانه پناهگاه محل نقاشی گوزن در همیان…………………………….54
تصاویر مربوط به غار همیان
تصویر_3-23……………………………………………………………………………………………………………………….54
تصویر_3-24………………………………………………………………………………………………………………………..55
تصویر_3-25………………………………………………………………………………………………………………………..56
تصویر_3-26………………………………………………………………………………………………………………………..56
تصویر_3-27………………………………………………………………………………………………………………………..57
تصویر_3-28………………………………………………………………………………………………………………………..58
تصویر_3-29. غار میرملاس ………………………………………………………………………………………………59
تصاویر مربوط به غار میرملاس
تصویر _3-30………………………………………………………………………………………………………………………59
تصویر_3-31………………………………………………………………………………………………………………………60
تصویر_3-32……………………………………………………………………………………………………………………….60
تصویر_3-33………………………………………………………………………………………………………………………..61
تصویر_3-34……………………………………………………………………………………………………………………….62
تصویر_3-35………………………………………………………………………………………………………………………..62
تصویر_3-36………………………………………………………………………………………………………………………..63
تصویر_3-37 ………………………………………………………………………………………………………………………63
تصویر_3-38……………………………………………………………………………………………………………………….63
تصویر_3-39……………………………………………………………………………………………………………………….64
تصویر_3-40………………………………………………………………………………………………………………………..65
تصویر 3-41. نقشه محل نگاره های منطقه تیمره…………………………………………………………………71
تصاویر مربوط به صخره نگاری های منطقه تیمره
تصویر_ 3-42………………………………………………………………………………………………………………………71
تصویر_3-43………………………………………………………………………………………………………………………72
تصویر_3-44……………………………………………………………………………………………………………………..72
تصویر_3-45……………………………………………………………………………………………………………………..73
تصویر_3-46……………………………………………………………………………………………………………………..73
تصویر_3-47……………………………………………………………………………………………………………………..74
تصویر_3-48……………………………………………………………………………………………………………………..74
تصویر_3-49……………………………………………………………………………………………………………………..75
تصویر_3-50……………………………………………………………………………………………………………………..75
تصویر_3-51……………………………………………………………………………………………………………………..76
تصویر_3-52……………………………………………………………………………………………………………………..76
تصویر_3-53……………………………………………………………………………………………………………………..77
تصویر_3-54……………………………………………………………………………………………………………………..77
تصویر_ 3-55…………………………………………………………………………………………………………………….78
تصویر _3-56…………………………………………………………………………………………………………………….78
تصویر _3-57…………………………………………………………………………………………………………………….79
تصویر_ 3-58……………………………………………………………………………………………………………………79
تصویر _3-59……………………………………………………………………………………………………………………80
تصویر_3-60…………………………………………………………………………………………………………………….80
تصویر_3-61…………………………………………………………………………………………………………………….81
تصویر _3-62……………………………………………………………………………………………………………………81
تصویر_3-63…………………………………………………………………………………………………………………….82
تصویر 3-64 …………………………………………………………………………………………………………………….82
تصویر_3-65……………………………………………………………………………………………………………………….83
تصویر_3-66………………………………………………………………………………………………………………………83
تصویر_3-67………………………………………………………………………………………………………………………84
تصویر 3-68. نقاشی غار آلتامیرا………………………………………………………………………………………..86
تصویر_3-69. ایران(تیمره) – آذربایجان(قوبستان) ……………………………………………………………88
تصویر_3-70. ایران(تیمره) – ایتالیا……………………………………………………………………………………88
تصویر_3-71.ایران (تیمره) – آمریکا(پارک زرد)……………………………………………………………….89
تصویر_3-72 .ایران (تیمره) – هاوایی………………………………………………………………………………….89
تصویر_3-73 ایران (تیمره) – فرانسه (غار لاسکو)………………………………………………………………90
تصویر_3-74 ایران(تیمره) – امریکا………………………………………………………………………………………90
تصویر _3-75. ایران (تیمره) – امریکا……………………………………………………………………………….90
تصویر_3-76. ایران (تیمره) – سوئیس…………………………………………………………………………………91
تصویر_3-77. ایران(تیمره) – نیو مکزیکو……………………………………………………………………………91
تصویر_3-79. ایران(تیمره) – هاوایی……………………………………………………………………………………91
تصویر _4-1. چهار پای عجیب زره پوش…………………………………………………………………………… 97
تصویر _4-2.نقش کمیاب شتر دوکوهانه وجهاز دار با ساربان…………………………………………….98
تصویر_4-3.نگاره کمیاب گاو……………………………………………………………………………………………….99
تصویر_4-4. نقش کمیاب گاو – تنگ غرقاب………………………………………………………………………….99
تصویر_4-5. دو لسب کناره نگاری شده- مور سیاه فرنام……………………………………………………99
تصویر_4-6. صحنه کمیاب شتر سواری و نه دولادولا- تنگ غرقاب ـ قیدو………………………..102
تصویر _4-7 .سنگ بزرگ در شرق بند مزاین…………………………………………………………………….103
تصویر_4-8 .صخره کتیبه دار……………………………………………………………………………………………102
تصویر _4-9. شاه نشین آشناخور…………………………………………………………………………………….102
تصویر_4-10. صخره کتیبه دار…………………………………………………………………………………………102
تصویر_4-11. صخره کتیبه دار…………………………………………………………………………………………102
تصویر_4-12. صخره کتیبه دار…………………………………………………………………………………………103
تصویر_4-13.صخره کتیبه دار………………………………………………………………………………………….103
تصویر_4-14.تنگ غرقاب بین چم اسبه بند مزاین……………………………………………………………..104
تصویر_4-15.تکرار شونده ترین نماد- صخره کتیبه دار……………………………………………………107
تصویر_4-16.علامت تکرار شونده با فاصله بسیار از علایم قبلی- شاه نشین آشنا خور…..107
تصویر_ 4-17.شکل خورشید وار – مور سیاه فرنام…………………………………………………………110
تصویر _4-18. تکرار شونده ترین نگاره نمادین – مور سیاه فرنام……………………………………111
تصویر_4-19. یک یا چند نشانه نمادین – شاه نشین آشناخور………………………………………….111
تصویر_4-20.شکل عجیب- صخره کتیبه دار…………………………………………………………………….112
تصویر_4-21. شکل هندسی کمیاب سه لوزی متداخل-فراز تپه در شرق بند مزاین……………112
تصویر_4-22. شکل کمیاب- شاه نشین آشنا خور…………………………………………………………….112
تصویر _4-23. تلفیقی از سه علامت وملحقات- شاه نشین آشناخور…………………………………113
تصویر_4-24. شکل عجیب و کمیاب –دره مورهای خوار. هاجیله……………………………………..113
تصویر_4-25. یک نماد ویا طرح استیلیزه یک مرغ؟- دره مور های گراسلک…………………….113
تصویر_4-26. یک نماد و یا طرح استیلیزه یک مرغ؟- شاه نشین آشنا خور……………………….114
تصویر_4-27.یک نماد و یا طرح استیلیزه یک مرغ؟- بند مزاین………………………………………….114
تصویر_ 7-1 .الف) بزکوهی_میرملاس،کوهدشت لرستان ب) بزکوهی _ هوراند اردبیل……..175
تصویر_7-2. الف) بزکوهی- تیمره لرستان ب) بز کوهی قصر قند بلوچستان……………………176
تصویر_ 7-3 . الف) بز کوهی- تیمره لرستان ب) بز کوهی – توس خراسان رضوی………….176
تصویر _7-4. الف) بزکوهی – دوشه کوهدشت لرستان ، ب) بز کوهی همیان 2 جدید کوهدشت لرستان، ج) نقش بز کوهی روی سفال شوش……………………………………………………………………….177
تصویر_ 7-5. تصویر اسب، دوشه لرستان……………………………………………………………………….. 178
تصویر_ 7-6.تصویر اسب، میرملاس لرستان……………………………………………………………………..178
تصویر _7-7.تصویر اسب، غار لاسکو فرانسه……………………………………………………………………184
چکیده :
لرستان و تیمره از جمله مناطق بسیار غنی هنر صخره نگاری در ایران هستند که مجموعه های فراوانی از آنها شناسایی شده است. تاکنون هیچ گونه تجزیه و تحلیلی از نظر گرافیکی و مفهومی روی این نقوش انجام نشده است.
از جمله مهمترین مواردی که ذهن پژوهنده را درگیر کرده است: انگیزه برای ثبت نقوش، هویت نگارگران، قدمت نگاره ها، مفهوم نقوش، و قابلیت استفاده از این نگاره ها در هنر امروز به خصوص ارتباط تصویری، می باشند.
بنابراین در جستجوی یافتن سوالات و فرضیه های مطرح شده، با مراجعه به کتابخانه و منابع موجود جهت بررسی نقوش، تحقیق میدانی را آغاز نموده و با سفر به برخی از مناطق مورد مطالعه، تهیه عکس، طراحی نقوش و گفتگو با اساتید صاحب نظر به بررسی و تجزیه و تحلیل ساختاری و محتوایی نقوش پرداختم.جداولی به منظور تفکیک نگاره ها از جهات مختلف ارائه شده است.
واژگان کلیدی: دوشه، همیان، میرملاس، تیمره، صخره نگاری_ ارتباط تصویری
مقدمه
هنر صخره ای(Rock art) دارای ابعاد جغرافیایی وسیعی می باشد و در بسیاری از نقاط دنیا بدست آمده است. این هنر از نظر زمانی ، از دوران پیش از تاریخ (پارینه سنگی ، نوسنگی ، برنز )، تاریخی تا سده های جدید را در بر می گیرد و از بدوی ترین هنرهای انسانی محسوب می گردد. هنر صخره ای یک مفهوم عام بوده و کار بر روی سنگ به عنوان بستر و وسیله ای برای انتقال مفاهیم و پیام ها و … را در بر می گیرد. یکی از جنبه های مختلف خاص این هنر، سنگ نگاره است. در واقع سنگ نگاره از عمومی ترین و در عین حال پیچیده ترین جلوه های هنر صخره ای است که تاکنون شناسایی شده اند. سنگ نگاره ها به دو روش کنده (Petroglyph) و نقاشی(Pictograph) ایجاد شده اند که در ایران نیز نمونه هایی از هر دو شیوه بدست آمده است. اما تعداد نقوش کنده بسیار بیشتر از نقاشی ها گزارش شده است.
انسان در هر زمان فارغ از تاریخ فرهنگ و تمدن خویش نخواهد زیست و برای درک عمیق تر آنچه شرایط امروزین او ساخته است، الزاماً به مطالعه سیر تحول زندگی نیاکان خویش پرداخته و افکار، آراء، اسطوره ها، هنر ، معماری و ابزارهای مورد استفاده پیشینیان را بررسی کرده و به تعبیری فرهنگ مادی و معنوی گذشته را در مدار توجه قرار داده است.
از آنجا که هنر در آغاز جز لاینفک زندگی انسان بوده است هیچگاه نمی توان جریان ابتدایی آن را مستقل از شئون مختلف زندگی بررسی کرد. انسان گرسنه و سرگردان ابتدایی چرا در گیر و دار زندگی پر تلاطم پیش از تاریخ به آفرینش هنر ی می پرداخته است بی گمان انسان ابتدایی به موازات تلاشی جانکاه که برای بقای خود در گیر و دار طبیعت می کرد آثاری هنری نیز می آفرید و از این کار سود و لذت می برد.
دیواره کوهستانی زاگرس در دروازه طبیعی تاریخ ایران زمین و از گذرگاه های پند آموز تاریخ جهان است که از شمال غربی تا جنوب شرقی ایران دامن گسترده است. در زاگرس میانی بقایائی از آثار هنری انسان ابتدایی بر دیواره صخره ها و لابه لای سنگ ها باقی مانده است، این آثار در مناطق لرستان کنونی که بخشی از لرستان تاریخی و فرهنگی است و منطقه تیمره باقی مانده است. شناخت سیر تحول بشر ابتدایی در این مناطق بجز از روی آثاری به جای نهاده ممکن نیست، به عنوان مثال هنرمند لرستانی، زمانی نقش بر دیواره کوه ثبت نموده و زمانی با ساختن اشیاء مفرغی موجودیت خود را برای معاصرین اثبات کرده است.
نگاره های این صخره ها که بستر نقوش پیشا تاریخی می باشند، عمدتاً ساده و اشکال انسانی و حیوانی است و موضوعات آن شکار و جنگ می باشد. از نظر تکنیک به روش کنده کاری و نقاشی ایجاد شده اند و همه نقوش در فضای باز قرار دارند. اصولاً گاه نگاری دقیق بر روی این نقوش صورت نگرفته است و از نظر گرافیکی و مفهومی هیچگونه تحلیلی روی تصاویر انجام نشده است.
و اما به منظور شمایل شناختی باید با دید جامع و در عین حال ریز بینانه دست به تفسیر این نقوش زد. سنگ نگاره ها می توانند از چند جنبه مورد بررسی و تحلیل قرار گیرند. مانند دیدگاه هایی که به نکات مردم شناسی، انسان شناسی توجه می کنند، اما دیدگاه هایی که قائل به تفسیر های هنری باشند هدف نهایی این تحقیق است.
در جستجوی یافتن سوالات مطرح شده، تحقیق خود را آغاز نموده، ابتدا دریافتم که پژوهش در این مورد با شناخت فرهنگ مردم آن دوره ممکن می شود و تنها منبع آن زمان همان تصاویر و اشیائ به جای مانده است.

فصل اول
کلیات تحقیق

1-1 بیان مسئله تحقیق
در سراسر تاریخ بشر، انسان در جهت بالا بردن توان خویش برای دریافت و جذب اطلاعات و برقراری ارتباط با محیط پیرامون خود و انسانهای دیگر، تلاش و کوششی پی گیر نموده اند. افزایش سرعت، وضوح و تنوع در انتقال اطلاعات نیز از عوامل مورد نظر انسان بوده و هست. به طور کلی انسانها بر قراری ارتباط را با استفاده از اشارات سر ودست و علائم صوتی آغاز کردند و برای بیان انتقال پیام های خود به توسعه و تکمیل ابزارهای خاص همچون موسیقی، رقص، آتش های نشانه و نقاشی پرداختند. سابقه استفاده از تصویر برای انتقال پیام، اخبار و برقراری ارتباط به دوران ما قبل تاریخ بشر و نقاشی هایی که بر روی غارها ترسیم شده بر می گردد.
غارها نخستین سکونت گاه های انسان و آغازگر تاریخ مدون بشری هستند، چرا که نقاشی های روی صخره ها، کهن ترین آثاری است که انسان اولیه تا کنون از خود به جا گذاشته است. اهمیت نقوش مذکور از این جهت است که آنها نخستین تجلیات ذوق هنری، فرهنگی مردمان غارنشین مناطق مورد مطالعه به شمار می روند. این هنر به تدریج تکامل یافته و به نسل های بعدی منتقل می شود تا اینکه در هزاره نخست پیش از میلاد تجلی این هنر قدیمی، مهارت و تکامل ویژه ای روی اشیاء برنزی لرستان ظاهر می شود و تاجائیکه به لحاظ تکنیک و صنعت به عنوان شاخه ای از هنر فلز کاری و به نام برنز (مفرغ) لرستان معروفیت جهانی پیدا می کند. همین توجه موجب شناسایی سنگ نگاره های منقوش و نقر شده بر دیواره های بعضی از غارها و صخره های این سرزمین کوهستانی شد. غارهای دوشه و میر ملاس و همیان و چالگه شله در لرستان گلپایگان و محلات و دلیجان و … در تیمره مناطقی هستند که سنگ نگاره هایی در آنها شناسایی و معرفی شده است. این سکونتگاه های باستانی در حقیقت به عنوان آیینه ای از زندگی انسانهای اولیه و خلق و خوی آنهاست، نقوش صخره ای از جمله آثار بی نظیر موجود در کشور است که نشان از دیرینگی و قدمت چندین هزارساله این دیار دارد.
این کوه ها رمز و راز فراوان در خود دارند و شاهد غم و شادی های مردم چند هزارساله این دیار هستند. دراین سرزمین مردمانی زندگی می کرده اند که آثار سر پنجه های هنرمندانه آنها بر سنگ های سخت بعد از گذشتن هزاران سال هنوز جلوه گر و بیان کننده اندیشه های آنها در هزاران سال پیش است.
عمده این سنگ نگاره های موجود در مناطق لرستان و تیمره به صورت استلیزه شده و از بازنمایی عین به عین دور هستند. موضوع سنگ نگاره های نقوش حیوانات، انسانها و در بعضی موارد ابزارها و علائم می باشند. موضوع صحنه ها غالباً درباره ی شکار و جنگ می باشد. اصولاً گاه نگاری به طور نسبی و نه چندان دقیق برای این آثار ارائه شده است.
1-2 اهمیت موضوع تحقیق و دلایل انتخاب آن
جدا از اهمیت هنری این نقوش می توان به دلایلی چون: شناخت فرهنگ و تفکرات یک سرزمین، آشنایی نسل جدید با تفکر و فرهنگ گذشته سرزمین خود، انتقال این ارزش ها و فرهنگ در سطح جهانی به لحاظ کمک به فرهنگ دهکده جهانی .
طبقه بندی موضوعی، پژوهشی و زیبایی شناختی در مورد تمامی سنگ نگاره هایی که تا کنون در مناطق مربوط به لرستان و تیمره شناسایی شده، همچنین تجزیه و تحلیل علمی (سیستماتیک) آن سنگ نگاره ها برای استفاده از این نقوش در هنر معاصر (گرافیک) و استفاده آنها در متون علمی و تاریخ هنر ایران به نظر ضروری و مفید می رسید..
1-3 اهداف تحقیق
با توجه به سوالات مطرح شده و به منظور آزمایش فرضیات مطرح شده، اهدافی پی ریزی شد تا بتوان به نتیجه مفید نهایی دست یافت از جمله این اهداف؛
جمع آوری داده های اولیه تحقیق، تاریخگذاری نسبی این سنگ نگاره ها، مطالعه انفرادی و جمعی این سنگ نگاره ها از نظر شیوه و سبک ایجاد، انگیزه رسم نقوش، نوع نقش و صحنه های هر یک از آنها، پی بردن به رابطه بین نقوش با فرهنگ های موجود در منطقه و همچنین محیط جغرافیایی ، مقایسه این سنگ نگاره ها با سنگ نگاره های شناسایی شده در دیگر نقاط ایران و همچنین با نمونه های خارج از ایران، به خصوص مناطقی از آسیای مرکزی، به منظور تشخیص نوع ارتباط و مشابهت های زندگی ساکنان این منطقه با دیگر مناطق همجوار خود در دوران های گذشته، می باشد.
تلاش در جهت تجزیه وتحلیل تصویری و مفهومی نقوش و مطالعات زیبایی شناختی و جامعه شناختی سنگ نگاره ها برای استفاده از این نقوش در گرافیک معاصر هدف نهایی این تحقیق است، تا بتوان آثاری با حفظ ارزش های فرهنگی با استفاده از نمادهای قومی خلق کرد و اهمیت این نقوش و تصاویر تاثیر گذار آن در برقراری و گسترش ارتباط میان افراد، گروه ها، جوامع و تمدنها را آشکار ساخت.
1-4 سوالات و فرضیه های تحقیق
سوالات:
• نقوش توسط چه گروهی از مردمان آن روزگار به وجود آمده اند؟
• ارتباط بین نقوش و زندگی انسان آن روزگار چه بوده است؟
• انگیزه برای ایجاد نقوش چه بوده است ؟
• آیا این نقوش را می توان جزء هنر بدوی به حساب آورد و شیوه اجرایی نقوش چه بوده است؟
• آیا وجه اشتراک بین نقوش صخره ای مناطق مورد مطالعه وسنگ نگاره های دیگر نقاط ایران وجود دارد؟
• هرچه ملموس تر بودن اطلاعاتی در زمینه روابط انسان و حیوان می تواند در جهت بهبود ارائه اثر هنری کمکی کند ؟
• آیا نقوش مذکور را می توان در گرافیک امروز به کار برد و برای مخاطب امروز قابل فهم ساخت؟
• آیا دانستن مفاهیم نمادین این نقوش به ارتباط تصویری امروز و یا آینده کمک می کند و چه اطلاعاتی در مورد این نقوش در این زمینه کارساز می باشد؟
فرضیه ها:
• نقاشی غارها در زمان های گوناگون به وجود آمده اند.
• حیوانات در این نقوش جایگاه خاص و مهمی را در زندگی مردمان داشته اند و انسانها در پیوندی بسیار نزدیک با طبیعت می زیسته اند.
• نقوش مورد مطالعه تحت تاثیر یک زبان بصری منحصر به فرد ایجاد گردیده و مفهومی برای هر یک از این نقوش وجود داشته است یا منحصراً جنبه تقلید از طبیعت را داشته اند.
• نقوش مذکور دارای ویژگی های یک پیام تصویری می باشد و می توان آنها را در شاخه های مختلف گرافیک امروز به کار برد..
1-5 چهارچوب نظری تحقیق
صخره نگاری چیست؟
آیا مفاهیمی در آن سوی این تصاویر نهفته است ؟
چگونگی شکل گیری نقوش صخره ای تحت تاثیر محیط زیست، عوامل فرهنگی و اعتقادی و..
مفهوم درک این تصاویر، امروزه با توجه به پیشرفت پژوهش در امر هنر و تکنولوژی چگونه می باشد؟
بررسی تغییر و تحولات این این تصاویر در هنر امروز بخصوص گرافیک معاصر
بررسی چگونگی استفاده ی این تصاویر در گرافیک امروز
بررسی ارزشهای مفهومی از جمله فرهنگی، نمادین، سمبلیک، در ایجاد نقوش
تجزیه وتحلیل نقوش و مطالعات زیبایی شناختی و جامعه شناختی آنها
1-6 روش تحقیق
در روشهای موجود تحقیقی روش تحقیق توصیفی با ارزیابی و تحلیلی مبتنی بر روش استقرایی(inductive) را در پیش گرفتم.
بنابراین با مراجعه به کتابخانه و مطالعه منابع موجود جهت بررسی نقوش، تحقیق میدانی را آغاز نموده و سفر به برخی مناطق مورد مطالعه و تهیه عکس، طراحی نقوش و گفتگو با اساتید صاحبنظر در این زمینه تحقیق خود را آغاز نمودم. در ادامه برای تکمیل اطلاعات خود به بررسی مقالات و متونی که در این زمینه تدوین شده است و بررسی نمونه های آثار و تصاویر با مضامین و نقوش مربوطه پرداختم.
1-7 پیشینه پژوهش
سنگ نگاره های مربوطه به طور مقدماتی معرفی شده اند.
مک بورنی باستان شناس انگلیسی تنها فردی که ازطرف وزارت فرهنگ و هنر سابق برای گاه نگاری این نقوش مامور گمانه هایی در همیان شد. علاوه بر مک بورنی هفت نقش در یک سنگ نگاره در سی کیلومتری تنگه چالگه شله بوسیله حمید ایزد پناه شناسایی شد. بررسی های نام برده در بقیه نقاط لرستان به شناسایی غار منقوش دوشه دربخش چگنی شد. نهایتاً در سال 1379 جلال عادلی موفق به کشف سنگ نگاره های جدید 1و2 شد. و اما نقوش صخره های منطقه تیمره توسط آقای مرتضی فرهادی در سال 1375 معرفی و مورد تحقیق قرار گرفتند و تا کنون هیچگونه تحقیقی ازنظر مفهومی و گرافیکی در مورد نقوش صورت نگرفته است.
1-8 روش گرد آوری اطلاعات
حضور در برخی مناطق مورد مطالعه و تهیه عکس، گفتگو با اساتید صاحب نظر، بررسی کتب و مقالات مربوط به موضوع .
1-9 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
• توصیفی
• ارزیابی
• تحلیلی
1-10 منابع پژوهش
برخی ازمناطق مورد مطالعه و منابع و آثاری که در مورد این صخره نگاری ها چاپ شده اند، منابعی هچون کتب فارسی و لاتین، مقاله ها وتصاویر موجود.
1-11 واژگان کلیدی
دوشه_همیان_ میرملاس_تیمره_صخره نگاری_ارتباط تصویری.

روش شناسان معتقدند که برای شناخت دقیق هنر ها و هر نمود ریشه دار اجتماعی دیگر، باید در بادی امر منشاء و سیر آن را کاوید و سپس با بینش ژرف و پهناوری که از چنین کاوشی به دست می آید، به تحلیل آن پرداخت و بدین شیوه ساخت و کارکرد آن را دریافت. (آریان پور، 1380: 15) بر این اساس، قبل از ورود به مبحث اصلی لازم می نماید که مختصری درباره چگونگی آن در ادوار گذشته مطالبی ارائه گردد و همچنین برخی از کلمات کلیدی و مهم شرح داده شوند تا در نهایت به تحلیل همه جانبه در مورد جایگاه تاریخی و هنری سنگ نگاره های مناطق مورد مطالعه دست یافت.
در این فصل در مورد گونه های هنر صخره ای و محدوده ی پراکندگی آن در دنیا و سپس با تمرکز بر ایران، پیشینه پژوهش بررسی خواهد شد.
2-1 مقدمه ای بر هنر صخره ای
انسان به عنوان جزئی از طبیعت که در دامن آن پرورش یافته، همیشه با محیط ناشناخته خود در ارتباط تجربی بوده تا بتواند در خلال این درک های تجربی به ادامه بهتر حیات خویش بپردازد. رابطه انسان و طبیعت به هدفی (استفاده یا تسلط آن)، منجر به پیدایش رفتارها و ابزارها یی شده است که برخی از آنها پس از هزاران سال برای ما باقی مانده است. تحول ابزاری و تحول فکری به عنوان دو جز همسو و مکمل در نهایت منجر به تحول روش های زیستی می شود. این تحولات ابزاری و فکری با توجه به کشفیات باستان شناسان قابل تفکیک می باشد و یکی از موضوعات اصلی تاریخ هنر را تشکیل می دهند. در طی دهه های اخیر، با کمک گرفتن از روش های علمی و آزمایشگاهی، شناخت و مرز بندی جلوه های مختلف رفتار انسانی بیش از پیش امکان پذیر و دقیق شده است. اما با این حال در بسیاری از حوزه ها نمی توان به یک جمع بندی دقیق و درست رسید و تنها نظریه هایی بوجود آمده اند که نمی توان به طور کامل آنها را تائید یا رد کرد. باری شناخت انسان، محیط و رابطه این دو که در قالب رفتارهای فرهنگی تعریف می شوند از اهدافی است که موضوع کار باستانشناسان، هنر شناسان، جامعه شناسان و … می باشد. رفتارهای فرهنگی انسان متناسب با تحولات شناختی و معانی گوناگونی است و باید در مطالعه هنر، موضوع زمان و مکان ایجاد آن را نیز در نظر گرفت تا بتوان به درک صحیح تری از آن دست یافت. هلن گاردنر در این زمینه معتقد است که «با اینکه روش بنیادین طبقه بندی آثار هنری بر تشخیص زمان آفرینش استوار است، طبقه بندی بر حسب مکان آفرینش نیز اهمیت دارد». (گاردنر، 1379: 14)
همچنین هر دوره یا تمدنی صورت هنر را معین می کند، و حتی حکم می کند که محتوای اثر هنری چه باید باشد. (رید، 1388: 44)
پس شناخت ابعاد مختلف زمانی و مکانی یک اثر هنری یکی از الزامات مطالعه است که باید مد نظر قرار گیرد.
سنگ نگاره ها گونه ای هنر صخره ای (Rock art) است که دارای گستره جغرافیایی بسیاری در دنیاست و از نظر زمانی نیز ابعاد گسترده ای دارد و از اولین گونه های شناخته شده هنر انسانی می باشد که برخی از آنها در دنیا مطالعه و تاریخگذاری دقیق شده اند با این وجود مطالعات بر روی بسیاری از گونه های دنیا تازه شروع شده و در بسیاری از نقاط دیگر تازه کشف شده اند. سنگ نگاره ها با روش (Petroglyph) و نقاشی (Pictograph) ایجاد شده اند. (Petrogylph) دارای ریشه ای یونانی است و در زبان یونانی باستان این کلمه از دو بخش (Petros) به معنی سنگ و (glyphein) به معنی کنده کاری تشکیل یافته است.
هنر صخره ای پیش از تاریخ بزرگترین پیکره شواهدی است که ما در ریشه های هنری، شناختی و فرهنگی انسانها در دست داریم. ده میلیون نگاره یا نقش مایه هنر صخره ای تاکنون کشف شده اند. این مجموعه عظیم، موثق ترین مدرکی است که ما از چگونگی تکامل انسان ها و تکامل بعد ساختارهای پیچیده اجتماعی آنها در دست داریم. (بدناریک، 1377: 4-10)
مطالعات نسبتاً پیوسته ای در سال های اخیر در مناطق مختلف دنیا صورت گرفته که موجب بدست آمدن این گونه داده در آسیای مرکزی، از مغولستان، قرقیزستان، افغانستان، پاکستان و سیبری شده است.(تصاویر2-1، 2-2)

از دیگر کشورهایی که دارای سنگ نگاره هستند می توان به مناطق مختلف کشور هند اشاره کرد. (Agrawal,1982:79-86) (تصویر2-3)

تصویر_2-3. سنگ نگاره های هند الف)صحنه شکار و رقص؟ ب)گونه های مختلف تصویر زن (agrawal,1982: 79_86)
همچنین باید به کشور های ترکیه، آذربایجان و ارمنستان اشاره کرد. برخی از نقوش سنگ نگاره های این سه کشور اخیر قابل مقایسه با نمونه های بدست آمده از شمال غرب ایران است.(رفیع فر، 1384: 138)
از دیگر مناطق مهم برای درک و تفسیر این گونه هنر بدوی مناطق مختلف اروپا است که اولین مطالعات نیز از آنجا شروع شده است (Nash&Chippindale , 2002 )، قاره آفریقا (Francis,2005 ;Hoerle ,2005)، قاره آمریکا و استرالیا نیز جایگاه ویژه ای در این تحقیقات دارند. (تصاویر 2-4، 2-5)

اولین نمونه های هنر صخره ای از دوره پارینه سنگی (paleolithic) بدست آمده است. در استرالیا بعضی از این نمونه ها بیش از 60000 سال یعنی به اندازه قدمت سکونت انسان در این قاره، عمر دارند. در این دوران هنر صخره ای در اروپا و سایر نقاط دنیا نیز پدید می آید . نمایش پیکر در محیط به صورت شکل های طبیعی تعدیل یافته برای نخستین بار در فلسطین پدیدار (بین 250 تا 300 هزار سال قبل) شده است و سپس سیبری و اروپای مرکزی مشاهده می شود(30 تا 25 هزار سال قبل). و کمی دیرتر در اروپای غربی به چشم می خورد تا حدود 30 هزار سال پیش، هنر صخره ای شامل آثار پیچیده انگشت بر سطوح نرم غار در استرالیا و اروپا و خطوط محیطی دست انسان در فرانسه می باشد. به تدریج تصویرهای دو بعدی از آسیا پدیدار شده کهنترین نمونه آن در فرانسه است و حدود 32 هزار سال قبل قدمت دارد. تا حدود20هزار سال قبل که در مقیاس تاریخ بشر نسبتاً اخیر به حساب می آید، فرهنگ ها به طور قابل توجهی شروع به تغییر کردند و در اروپای غربی، مردمان پالئولیتیک نسبت های پیچیده ای در هنر تصویرهای حجمی برای استفاده زینتی یا آئینی ابداع کردند. تا حدود 15 هزار سال پیش این سنت شاهکار های شکوهمندی را در غار های آلتامیرا (اسپانیا) و لاسکو (فرانسه) آفریده بود. این زمان خلق ظریف ترین هنر غاری چند رنگی است که توسط دست های توانای هنرمندان استاد نقاشی شده یا شکل گرفته است. از انتهای عصر یخبندان به بعد، یعنی حدود 10 هزار سال قبل، هنر صخره ای در خارج از غار پدیدار می شود و ما بیشتر سنگ نگاره های کنده شده را مشاهده می کنیم. (بدناریک، 1377: 104) (تصاویر 2-6،2-7)

تصویر_2-7 . الف)نقش گاو ب) نقش اسب معروف به اسب چینی ، غار لاسکو، حدود 15000 تا 10000 ق.م. دوردونی فرانسه.(گاردنر،1379: 32_35)
در کشور ایران نیز استفاده از سطح صخره ها برای حک کردن اندیشه ها، عقاید، رسوم مختلف زیستی و… دارای پیشینه قابل توجهی است و نمونه های بسیاری از جایجای ایران شناسایی شده است .
استفاده از سطح سنگ ها و صخره ها به عنوان بستری مناسب برای ثبت هنرها، اندیشه ها و باورها، پس از دوران پارینه سنگی تا دوره های نوسنگی، عصر برنز و حتی سده های اخیر ادامه داشت، ولی از دوره برنز و تاریخی است که ایجاد گونه ای دیگر از نقوش صخره ای یعنی نقش برجسته بوجود می آیند. متناسب با مطالعات صورت گرفته در ایران ؛ در دهه های پایانی هزاره سوم ق.م آنوبانی نی، پادشاه لولومی در مقابل ایزد بانوی «ایشتار» در سر پل ذهاب، چهار نقش برجسته به جای نهاد که اکنون نمونه های دیرینه این هنر صخره ای در ایران به شمار می رود. ایلامیان نیز تعدادی نقش برجسته از خود بر جای نهاده اند که مهمترین آنها در مناطق بختیاری در جنوب غرب ایران پراکنده شده است. در کنار گور دخمه ای منسوب به دوره ماد و هخامنشی نیز تعدادی نقش برجسته بدست آمده است که تداوم این سنت هنری را نشان می دهد به نحوی که در دوره هخامنشی به عنوان عنصری از معماری نیز بکار می رود. در دوره اشکانی نقش برجسته های متعددی شناسایی شده است که بیشترین این نمونه ها در جنوب غرب ایران و در محدوده ایلام قدیم و کنار نقوش برجسته ایلامی ایجاد شده اند. نقوش برجسته دوره ساسانی نیز مهمترین منابع مطالعاتی این دوره محسوب می شوند، بیشترین این نقوش برجسته در استان فارس قرار دارند. در نقوش برجسته دوره ساسانی دقت زیادی برای اجرای جزئیات شده است و می توان از روی نشانه های موجود در صحنه را شناسایی کرد. لازم به ذکر است نقوش برجسته عظیم یک حالت حکومتی و اشرافی از هنر صخره ای است و هدف و پشتوانه ایجاد آنها با سنگ نگاره های بدوی بسیار متفاوت است. باید دقت کرد که شیوه ایجاد سنگ نگاره های بدوی از پارینه سنگی تا دوره معاصر با پشتوانه فرهنگی و مادی جوامعی ایجاد می شوند که نوعی زندگی ابتدایی و بدون اشرافیتی دارند که نقش برجسته های دوره تاریخی را حمایت می کند. به همین دلیل جلوه ای عمومی و ساده دارند که از عهده هر شخصی ممکن است بر آید که آنها را ایجاد کرده باشد. با توجه به همین نکات است که مردم شناسان فارغ از قدمت نقوش به آنها و مفاهیم پنهان در پس آنها می اندیشند.

2-2 پیشینه پژوهش در سنگ نگاره های غاری و صخره ای در جهان
عمر انسان ما قبل تاریخ دراز و تأمل در کارهای هنری او بسی کوتاه است لذا گام زدن در این راه زیبا و در عین حال پر لغزش است. غالبا پیدایش هنر آدمی را در اواخر دوره پارینه سنگی در 20000 سال پیش دانسته اند. این عدد با اطمینان حتی در نام کتابی در باب تاریخ نقاشی نیز وارد شده است.(Kahanc,1984 )
اگر چه صاحبنظران خود اعتراف می کنند چگونه می توان ناگهان با چنین هنر پیشرفته ای روبه رو شد اما مقدماتی طولانی برای آن فرض نکرد. در واقع مشخص نمودن زمان رسم تصاویر فقط تاریخ عمل انجام شده انسان را بر روی صخره ها نشان می دهد و حال به خوبی می دانیم که مقدماتی طی شده تا بشر توانسته آنچه را که امروز بر روی صخره ها مشاهده می کنیم حک کند، این مقدمات شاید عمری هزار ساله داشته باشد.
«در طول تاریخ دوره پارینه سنگی یعنی حدود 20000 سال پیش است که با نخستین آثار هنری انسان ابتدایی روبه رو می شویم، شگفت اینجاست که آثار فوق در همان حال که هستند ظرافت و استحکامی دارند که از مرحله تازه کاری ناشیانه بس به دور هستند، اگر نتوانیم باور کنیم که هنر فوق از ابتدا در یک جهش ناگهانی به وجود آمده باشد … باید بپذیرم که پیش آن زمانی طی هزاران سال هنر در حال پیشرفتی تدریجی بوده که ما را از آن کمترین خبری نیست.»(ه.و. جنسن، 1368: 11)
آنچه مسلم است تاریخی را که جنسن برای نقوش غارها در نظر داشت حدود 20000 سال پیش می دانست در حالی که امروزه با نظریاتی رو به رومی شویم که قدمت آثاری را تا 40000 سال و یا شاید بیشتر به عقب می برد. جنسن در این آثار به تکامل فنی و ساختار تصاویر در طول زمانهای قبل از پیدایش آثار معتقد است. به عبارت دیگر همان طور که از اقوام ابتدایی ابزاری یافت شده که مراحل مختلف را طی نموده تا تکامل یافته، هنر نیز از این نظر مستثنا نبوده است، و در طول دوره خود متحول شده است.
بی شک در آینده، تاریخ هنرورزی آدمی به عقب برده خواهد شد، همچنانکه باستانشناسان عمر آدمی را بر روی این کره خاکی با یافتن هر استخوان و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید